Từ ba quả tên lửa cháy tan đến IPO 2.000 tỷ USD: Tư bản khởi nghiệp + Nhà nước đặt hàng
Một công ty khởi nghiệp suýt phá sản 18 năm trước, hôm nay đang viết lại định nghĩa "có thể" của thị trường.
Một vài tháng nữa thôi, những chiếc đĩa phẳng hình chữ nhật, cỡ chiếc khay pizza, sẽ xuất hiện trên nóc nhà của ai đó ở Mộc Châu, Côn Đảo, hay một bản làng vùng cao Hà Giang. Nó sẽ hướng lên trời, bắt sóng từ một trong hàng nghìn vệ tinh Starlink đang bay quanh Trái Đất ở độ cao 550 km, và cứ mỗi 15 giây lại tự động chuyển sang vệ tinh kế tiếp khi vệ tinh cũ bay khuất tầm nhìn. Thế là một ngôi nhà cách trạm BTS gần nhất 30km bỗng có internet tốc độ ngang ngửa cáp quang ở Hà Nội.
Đó là Starlink. Sau hơn một năm “đàm phán có điều kiện”, Việt Nam đã chính thức cấp phép vào tháng 2/2026: 600.000 thuê bao, 4 trạm gateway ở Phú Thọ – Đà Nẵng – TP.HCM, giai đoạn thí điểm 5 năm kết thúc trước năm 2031. Giá tháng đầu khoảng 435 USD (tầm 11 triệu đồng), mức giá không rẻ, nhưng với những vùng cáp quang chưa bao giờ vươn tới, đó là một cánh cửa hoàn toàn mới.
Starlink Việt Nam là một chi nhánh nhỏ xíu của Starlink toàn cầu. Mà Starlink toàn cầu lại chỉ là một nhánh trong hệ sinh thái khổng lồ của SpaceX. Và SpaceX, ngay lúc này, đang chuẩn bị làm điều chưa từng có: Thực hiện đợt IPO lớn nhất trong lịch sử nhân loại.
Công ty từng “chết hụt” trở thành đế chế công nghệ hàng không vũ trụ
Tháng 9/2008, trên một hòn đảo san hô bé tí giữa Thái Bình Dương, một nhóm kỹ sư mặt mày bơ phờ đang chuẩn bị phóng tên lửa Falcon 1 lần thứ tư. Ba lần trước đó đã thất bại “như trong phim”: quả thứ nhất nổ sau 33 giây, quả thứ hai mất kiểm soát, quả thứ ba thì hai tầng tên lửa va nhau sau khi tách.
Elon Musk lúc đó đã đốt hết 100 triệu USD tiền túi từ vụ bán PayPal, công ty Tesla - một dự án khởi nghiệp khác của ông - ngốn 4 triệu USD mỗi tháng, và bản thân ông sau này thú nhận: lúc đó chỉ còn vài trăm nghìn USD trong tài khoản, phải đi mượn tiền bạn bè trả tiền thuê nhà.
Nói cách khác, vào tháng 8/2008, nếu bạn đến gặp một banker ở Phố Wall và nói “tôi tin Elon Musk”, người ta sẽ lịch sự mời bạn đi gặp bác sĩ tâm thần.
Falcon 1 lần thứ tư bay thành công ngày 28/9/2008. Vài tháng sau, Cơ quan hàng không vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) ký với SpaceX hợp đồng CRS (Commercial Resupply Services) trị giá tối thiểu 1,6 tỷ USD để chở hàng lên Trạm Vũ trụ Quốc tế. SpaceX sống sót theo đúng nghĩa đen. CRS là chuỗi hợp đồng NASA ký với các công ty tư nhân để vận chuyển hàng hóa lên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS).
Musk đã nói rằng nếu lần phóng thứ tư của Falcon 1 cũng nổ, công ty đã chết và lịch sử ngành hàng không vũ trụ tư nhân có lẽ đã rẽ hoàn toàn khác. Nhưng câu chuyện thực sự ở đây là tỷ phú công nghệ có ít nhất 2 may mắn: Lần phóng thư tư thành công và hợp đồng 1,6 tỷ USD từ NASA.
Hợp đồng này không đến tình cờ. Nó là kết quả của một chương trình NASA đã âm thầm xây dựng từ năm 2006 tên là COTS (Commercial Orbital Transportation Services — Dịch vụ Vận tải Quỹ đạo Thương mại). Đây là chương trình NASA tài trợ cho các công ty tư nhân để chế tạo tên lửa và tàu vận tải vũ trụ mới, hoạt động từ 2006 đến 2013. Có thể nói COST là “phòng thí nghiệm chính sách” đã đẻ ra SpaceX hiện đại và mô hình hợp tác công-tư trong ngành hàng không vũ trụ.
Ngày 18/8/2006, khi SpaceX còn chưa phóng thành công quả tên lửa nào, NASA đã chọn họ vào COTS với khoản tài trợ tối đa 278 triệu USD. Trong 10 năm đầu, SpaceX vận hành với tổng khoảng 1 tỷ USD, một nửa đến từ thanh toán theo cột mốc của hợp đồng chính phủ. Đây gần như là toàn bộ dòng máu của công ty.
COTS có 4 đặc điểm phá vỡ truyền thống đặt hàng của chính phủ Mỹ:
1. Nhà nước là khách hàng neo (anchor customer), không phải nhà tài trợ. NASA cam kết MUA dịch vụ vận chuyển, chứ không tự xây tên lửa của riêng họ.
2. Trả tiền theo cột mốc, không phải “chi phí cộng phí” (cost-plus). Hợp đồng cost-plus truyền thống hoàn trả mọi chi phí của nhà thầu cộng thêm lợi nhuận, tạo động lực ngược: tiêu càng nhiều, lãi càng nhiều. COTS thì ngược: không đạt cột mốc, không có tiền.
3. Cho phép thất bại, có “van thoát”. Rocketplane Kistler (RpK), đối thủ của SpaceX trong COTS, chỉ nhận được 32,1 triệu USD trên 207 triệu USD tiềm năng trước khi NASA chấm dứt hợp đồng vào tháng 10/2007 vì không đạt cột mốc.
4. Buộc phải hút vốn tư nhân. SpaceX phải bỏ thêm khoảng 454 triệu USD vốn riêng để đối ứng, còn nhiều hơn cả phần NASA đóng góp.
Nhưng tại sao NASA, vốn cũng tự phóng tên lửa, lại cần đến SpaceX?
Vì NASA năm 2006 đang đứng trước một cuộc khủng hoảng tồn vong âm thầm:
• Tàu con thoi sắp nghỉ hưu năm 2011 sau 30 năm vận hành, chi phí khoảng 450 triệu USD mỗi lần phóng, quá đắt và quá nguy hiểm sau thảm họa Challenger (1986) và Columbia (2003).
• Chương trình thay thế tàu con thoi đến năm 2010 đã ngốn 9 tỷ USD nhưng vẫn chậm tiến độ, đến mức chính quyền Obama phải hủy.
•Phụ thuộc Nga: sau 2011, để đưa người lên trạm vũ trụ ISS, Mỹ phải mua chỗ trên tàu Soyuz của Nga với giá tăng dần từ 51 lên 62,7 triệu USD mỗi ghế, một sự phụ thuộc khiến Washington cay đắng.
Nói cách khác: NASA năm 2006 nhìn thấy một tương lai trong đó họ không có cách nào tự đưa người và hàng lên không gian. Họ buộc phải đặt cược vào ai đó. Và họ phát hiện ra rằng startup tư nhân, dưới áp lực tài chính khốc liệt, có thể phóng tên lửa với chi phí thấp hơn nhiều lần so với nhà thầu truyền thống.
Kết quả là với 800 triệu USD đầu tư qua COTS, NASA có được hai dòng tên lửa hạng trung mới và hai tàu vận tải tự động từ SpaceX và một công ty tư nhân khác là Orbital Sciences; trong khi chương trình Orion phát triển tàu vũ trụ đưa người lên mặt trăng mà NASA triển khai theo mô hình cost-plus tốn 12 tỷ USD.
Như vậy, SpaceX không phải câu chuyện “anh hùng đơn độc Musk đánh bại các tập đoàn cũ”. Nó là câu chuyện về cái bắt tay tinh tế giữa hai bên: công ty khởi nghiệp sẵn sàng đặt cược lớn, vận hành nhanh, tối ưu chi phí, và nhà nước cung cấp đơn hàng đủ lớn để hợp lý hóa khoản đặt cược, với hợp đồng đủ thông minh để dòng tiền chỉ chảy ra khi có kết quả.
Không có 100 triệu USD tiền túi của Musk, sẽ không có Falcon 1. Nhưng không có COTS năm 2006 và CRS năm 2008, sẽ không có Falcon 9, không có Dragon, không có Starlink, và không có giấc mơ sao Hỏa nghiêm túc.
Một bài học mà các quốc gia đang xây hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ, trong đó có Việt Nam, rất cần tham khảo: nhà nước không phải nhà tài trợ, không phải nhà đầu tư mạo hiểm, mà là khách hàng đặt hàng đầu tiên, đủ lớn, với cơ chế trả tiền theo kết quả.
Trở lại câu chuyện IPO của SpaceX, vài con số để bạn cảm nhận quy mô:
• Mục tiêu huy động: tới 75 tỷ USD. Lớn hơn GDP của khoảng 100 quốc gia.
• Định giá kỳ vọng: 2.000 tỷ USD. Nếu thành công, SpaceX sẽ lớn hơn Tesla, lớn hơn gần như mọi công ty trong S&P 500 trừ vài ông trùm như Apple, Microsoft, Nvidia.
• Mã chứng khoán: SPCX, niêm yết trên Nasdaq và Nasdaq Texas.
• Lịch trình: Sớm nhất ngày 4/6, định giá ngày 11/6.
Khoảng 30% lượng cổ phiếu sẽ dành cho nhà đầu tư cá nhân, tức là một kỹ sư ở Hà Nội, một bác hưu trí ở Cần Thơ, nếu muốn thì hoàn toàn có thể mua cổ phiếu của công ty đang chuẩn bị đưa người lên sao Hỏa. Đó là một câu nói nghe điên rồ, nhưng nó là sự thật.
SpaceX có làm ra tiền không?
Câu trả lời ngắn: vừa có vừa không.
Có, vì Starlink đang là cỗ máy in tiền thật sự. Số thuê bao tăng theo cấp số nhân: 2,3 triệu (2023) lên 4,4 triệu (2024), rồi 8,9 triệu (2025). Một mình mảng này chiếm 2/3 doanh thu quý 1/2026 của SpaceX. Thu nhập Starlink năm 2025 đạt 4,42 tỷ USD, gấp đôi năm trước.
Không, vì SpaceX đang đốt tiền mặt như đốt giấy. Năm 2025, doanh thu 18,7 tỷ USD (tăng từ 14 tỷ năm 2024) nhưng lỗ ròng 4,94 tỷ USD, chuyển ngược từ mức lãi 791 triệu USD của năm trước. Quý 1/2026 còn dữ dội hơn: doanh thu 4,69 tỷ, lỗ 4,28 tỷ.
Tiền đi đâu? Hai chỗ chính:
• Mảng AI (mới có sau khi SpaceX thâu tóm xAI): lỗ 6,36 tỷ USD năm ngoái, gấp 4 lần năm 2024. SpaceX còn đang đàm phán mua startup AI Cursor với giá 60 tỷ USD.
• Mảng phóng tên lửa: dù đang thống trị ngành và là nhà cung cấp quan trọng cho NASA lẫn Lầu Năm Góc, mảng này vẫn lỗ vận hành 662 triệu USD trong quý 1/2026, chủ yếu vì ngốn R&D cho con quái vật Starship.
Giờ đây Starship là chìa khóa cho tất cả. Nó được quảng bá là tên lửa mạnh nhất từng được phát triển, có khả năng đưa 100-150 tấn hàng lên quỹ đạo, và quan trọng nhất: có thể tái sử dụng hoàn toàn, toàn bộ tên lửa trở về Trái Đất nguyên vẹn sau mỗi sứ mệnh, điều chưa ai làm được.
Mục tiêu của Musk là giảm chi phí phóng xuống còn 185 USD/kg, so với mức trung bình lịch sử của NASA là 18.500 USD/kg. Tức là rẻ hơn 100 lần. Nếu làm được, mọi thứ thay đổi: trung tâm dữ liệu AI đặt ngoài không gian (kế hoạch 100 gigawatt mỗi năm, bằng 1/5 toàn bộ điện năng Mỹ sản xuất năm 2025), Starlink thế hệ mới kết nối thẳng đến điện thoại không cần đĩa, và cuối cùng: đưa con người trên sao Hỏa.
Trong tài liệu pháp lý nộp cho Ủy ban Chứng khoán Mỹ, không phải kịch bản phim viễn tưởng, có ghi rõ một câu: Xây dựng một khu định cư ít nhất 1 triệu người trên sao Hỏa.
Nếu SpaceX đạt định giá 2.000 tỷ USD và Musk đạt các mốc thưởng, ông gần như chắc chắn sẽ trở thành tỷ phú nghìn tỷ đầu tiên trong lịch sử loài người. Cùng lúc đó, cổ phần 6,11% mà Google (Alphabet) đang nắm giữ sẽ trị giá khoảng 122 tỷ USD, một khoản đầu tư vài trăm triệu vài năm trước nay đẻ ra trăm tỷ.
Một công ty khởi nghiệp suýt phá sản 18 năm trước, hôm nay đang viết lại định nghĩa “có thể” của thị trường tài chính, ngành công nghiệp không gian, và có lẽ, nếu Starship không nổ thêm lần nào nữa, cả câu chuyện loài người là một loài chỉ sống trên một hành tinh.
Cuộc sống kỳ lạ thật.
Võ Văn Thành
Xem thêm video.