5 giờ 45 chiều thứ Sáu. Tôi nhìn đồng hồ lần thứ không biết bao nhiêu.

Kết quả SAT sẽ có lúc 6 giờ. Còn mười lăm phút.

Con trai tôi đi học về, cặp sách vứt xuống, thay đồ, xỏ giày thể thao. “Bố ơi, con đi gym đã nhé.” Cứ như không có chuyện gì. Cứ như hôm nay không phải ngày có kết quả một kỳ thi mà hai bố con đã chờ đợi hai tuần nay.

Tôi nhìn con. Nó thực sự không hồi hộp hay sao nnhir? Hay đây là cách của thế hệ Gen Z?

Tôi pha cà phê. Ngồi xuống sofa. Cầm điện thoại lên. Đặt xuống. Cầm lên. Đặt xuống.

Gần 6 giờ, con trai về đến cửa — đúng hẹn như một cái đồng hồ — mồ hôi sau buổi gym còn chưa kịp khô. Hai bố con cùng mở app. Màn hình load chậm đến mức tôi tưởng mạng hỏng.

Rồi con số hiện ra: 1500.

Tôi thở phào nhẹ nhõm. Còn nó thì vẻ không hài lòng. “Con nghĩ con làm bài tốt hơn thế, bố ạ. Con kỳ vọng cao hơn”, nó nói.

Tôi vỗ vai con: “1500 không phải chuyện nhỏ đâu, con biết không?”

SAT là kỳ thi chuẩn hóa do College Board (Hoa Kỳ) tổ chức, được sử dụng rộng rãi trong tuyển sinh đại học tại Mỹ và nhiều quốc gia trên thế giới. Điểm tối đa là 1600, gồm hai phần: Reading & Writing và Math, mỗi phần 800 điểm. Điểm 1500 đặt người thi vào khoảng top 4 đến 5% thí sinh toàn cầu, nghĩa là cứ 100 người thi, chỉ khoảng 4 đến 5 người đạt mức đó hoặc cao hơn.

Kết hợp với điểm IELTS 8.0 – một mức điểm tương đương trình độ C1–C2 theo khung tham chiếu châu Âu, nằm trong nhóm người dùng tiếng Anh thành thạo bậc cao — thì “bộ đôi” SAT 1500 và IELTS 8.0 là một hồ sơ học thuật rất vững của con. Đủ để xét tuyển vào các trường đại học top ở Việt Nam theo phương thức kết hợp chứng chỉ quốc tế, và đủ để nộp đơn vào nhiều trường đại học uy tín tại Mỹ, Anh, Úc… Cánh cửa đang rộng mở.

Nhưng con số nào cũng chỉ là con số, cho đến khi nó gắn với một hành trình.

12 năm. Tôi thử nhẩm lại. Lớp Một con còn cần tôi cầm tay tập viết từng chữ. Từ cuối tiểu học, con bộc lộ năng khiếu ngoại ngữ. Thời gian trôi nhanh, thoáng cái con đã lên cấp 3, đi thi IELTS, rồi thi SAT. Hành trình 12 năm đó không có gì thẳng tắp, nhưng nó dẫn đến đây.

Tôi kể với con một chuyện mà lâu lắm rồi tôi mới nhớ lại.

Hồi tôi học xong lớp 12, buổi sáng sau ngày thi tốt nghiệp cuối cùng, tôi ngủ dậy muộn, nằm nhìn lên trần nhà, những tia nắng hắt qua cửa sổ, tôi chợt nhớ ra: mình đã thi xong rồi. Không còn đi học nữa. Không còn đến trường mỗi ngày. Không biết bao giờ mới gặp lại lũ bạn cùng lớp. Một cảm giác kỳ lạ ập đến, không hẳn là buồn, không hẳn là vui. Bâng khuâng. Xao xuyến. Như khi bạn đứng ở sân ga, chuyến tàu vừa đến, và bạn biết mình phải bước lên, nhưng vẫn muốn ngoảnh lại nhìn thêm một lần.

Hồi đó, thi tốt nghiệp phổ thông và thi đại học còn là hai kỳ thi tách riêng. Nên dù xong tốt nghiệp, trước mắt vẫn còn kỳ thi đại học quan trọng hơn. Cái cảm giác bâng khuâng đó chưa kịp lắng thì đã phải mở sách ra học tiếp. Nhưng tôi vẫn nhớ buổi sáng hôm đó, nhớ mãi. Có những khoảnh khắc chỉ đến một lần trong đời người.

“Thế hệ con bây giờ thi tốt nghiệp và xét đại học gộp vào một, áp lực cũng khác,” tôi nói với con. “Nhưng cái cảm giác đứng ở cửa ngưỡng, sắp khép lại một chương và bước sang chương mới chắc vẫn vậy thôi. Bố muốn con tập trung cho kỳ thi tốt nghiệp sắp tới, hãy kết thúc thật tốt”.

Chiều thứ Sáu đó, sau khi con số 1500 hiện ra trên màn hình, ba bố con ngồi ăn tối cùng nhau bình thường, không có gì đặc biệt, chỉ là cơm nhà. Nhưng trong bụng tôi ấm áp theo một cách khó tả. Không phải vì SAT. Không phải vì IELTS. Mà vì nhìn con ngồi đó, đứa bé ngày nào giờ đã lớn.

Bố tự hào về con!

Võ Văn Thành

Tết năm nào tôi cũng xếp vào va li vài cuốn sách dày cộp trong hành lý về quê. Thực tâm thì mang về để đọc chứ không phải để trang trí. Về quê chứ có đi đâu mà trang trí làm gì cho mệt. Tôi vẫn tin thế, và vẫn thích cái cảm giác có sách bên cạnh như một lời hứa nhỏ với chính mình: “Năm nay sẽ đọc”.

Nhưng rồi… có năm đọc được vài trang, có năm chẳng đọc được trang nào. Dăm ba ngày Tết, thời gian cứ bị xé vụn ra bởi đủ thứ việc không tên: chạy đi chạy lại, gặp gỡ, chúc Tết, ăn vội, cười vội… hết ngày. Toàn là những việc không đầu không cuối.

Tết năm nay cũng vậy. Tôi lại mang về mấy cuốn và lại chẳng đọc được trang nào – đúng như dự đoán của vợ tôi ngay lúc xếp sách vào va li. Tôi vừa nhét quyển cuối cùng vào góc hành lý vừa nghe vợ nói nửa đùa nửa thật: “Anh lại mang sách về mà có đọc đâu”.

Nghe xong hơi nhột. Nhưng quả là vợ nói không sai. Chuyện lớn trong thiên hạ thì không biết thế nào chứ chuyện nhỏ trong nhà nên nghe lời vợ.

Nhiều lúc ta nghĩ chuyện đọc sách là chuyện không nằm trong thứ tự ưu tiên. Sách còn đó, không đọc lúc này thì đọc lúc khác. Đời còn dài mà. Nhưng rồi mới nhận ra: nếu không thực sự coi nó như một “KPI” – một cuộc hẹn có giờ giấc, một ưu tiên phải được giữ bằng kỷ luật – thì sẽ rất khó đọc. Vì cuộc sống ngày càng bận rộn, công việc ngày càng áp lực, và mạng xã hội thì ngày càng hấp dẫn. Nó không chỉ lấy của mình thời gian, mà lấy cả sự chú ý. Đến mức nhiều lúc cầm điện thoại lên định xem vài phút, ngẩng đầu lên đã thấy một vài giờ trôi qua. Còn cuốn sách thì vẫn nằm đó, im lặng, hiền lành… và vì hiền lành quá nên thường bị bỏ sau cùng.

Rồi có lúc tôi chợt nhận ra: chuyện đọc sách cũng giống như bao dự định khác. Mình ấp ủ, mình lên kế hoạch, mình tự nhủ “để lúc rảnh”, “đợi qua đợt này”, “khi nào ổn hơn”… Và thời gian thì vùn vụt trôi. Cứ thế, những điều mình ấp ủ cũng trôi đi theo. Mình quẩn quanh trong vòng xoáy đời sống, tưởng là đang đi tới, nhưng đôi khi chỉ là đang bị cuốn đi.

Thời gian thật tàn nhẫn. Nó không ồn ào. Nó chỉ lặng lẽ đi qua, để rồi một ngày ta giật mình thấy tuổi tác sầm sập đến.

Tôi nhớ hồi nhỏ, cứ đến Tết là vui. Chỉ cần phong pháo đỏ, bộ đồ mới, vài đồng lì xì, là thấy cả thế giới rực rỡ. Hồi đó tôi không hiểu vì sao người lớn lại không háo hức như mình, thậm chí còn lo lắng: Lo tiền ăn Tết; lo họ hàng; lo đủ thứ.

Giờ thì hiểu rồi. Thấm rồi.

Thấm cái tàn nhẫn của thời gian và cái hữu hạn của đời người. Thấm rằng Tết không chỉ là ngày vui, mà còn là một cột mốc. Mỗi lần Tết đến như một lần thời gian điểm danh: “Lại thêm một năm nữa”.

Tết qua rồi. Tôi vẫn còn nguyên mấy cuốn sách dày trong va li – mang về và lại mang đi.

Võ Văn Thành

Sách và nhạc phổ thông thôi, chẳng cao siêu gì. Treo túi đựng sách, đĩa nhạc lủng lẳng trước xe, trên đường về huýt sáo, lòng nhẹ tênh. Cuộc đời khi ấy trôi qua vui vẻ như vậy.

Ngày đó tôi hay mua những đĩa nhạc của Tóc Tiên, hoặc có Tóc Tiên góp giọng — là Tóc Tiên của những năm chưa lấy chồng, trẻ trung và giọng hát nghe dễ thương lạ. Tôi cũng hay đọc những bài báo viết về cô, như một thói quen hàng ngày khi mở máy tính.

Giờ thì không biết tiệm đĩa ngày xưa còn không, khi người ta đã quen nghe nhạc trên Internet, chẳng mấy ai mua đĩa nữa. Cũng không nhớ từ lúc nào tôi thôi không nghe Tóc Tiên hát, và cũng ít khi đọc tin về cô.

Cho tới hôm nay.

Chợt nhận ra, thời gian trôi qua nhanh thật.

Võ Văn Thành

Mô hình gói đăng ký (subscription model) hay nôm na là thuê bao theo tháng không phải là phát minh của Marc Randolph – đồng sáng lập Netflix. Mô hình này đã có từ rất lâu – ít nhất từ thế kỷ 17 khi các báo và tạp chí tại Anh và Hà Lan đã thu tiền đặt báo định kỳ, thường là theo tháng hoặc theo quý. Qua thế kỷ 19, mô hình này lan sang sách, tạp chí, dịch vụ thư tín, câu lạc bộ sách, các dịch vụ tiện ích… Đến thế kỷ 20, subscription được áp dụng rộng rãi cho: truyền hình cáp; bảo hiểm; điện thoại di động; phần mềm doanh nghiệp (nhưng theo dạng license dài hạn).

Ngày nay với sự bùng nổ của Internet và phần mềm dịch vụ (SaaS) thì mô hình thuê bao đã trở nên rất quen thuộc, là một phần trong cuộc sống của cả tỷ người trên thế giới.

Là một nhà báo, tôi thấy một trong những điểm khác biệt giữa báo chí Việt Nam và thế giới chính là mô hình doanh thu. Trong khi báo chí Việt Nam hầu hết – nếu không nói là 100% – dựa vào quảng cáo, tiền bán báo (nếu là báo in) và ngân sách nhà nước, thì báo chí nước ngoài, nhất là những tờ báo có thương hiệu ở Mỹ và châu Âu, đều thu phí bạn đọc theo tháng, quý hoặc theo năm.

Cuốn sách tôi vừa đọc xong “Sẽ không bao giờ thành công đâu” là hồi ký của Marc Randolph – đồng sáng lập Netflix. Về văn chương, với tôi, đây không phải là một cuốn sách hay, nhưng là cuốn sách rất thú vị và khá chân thực về hành trình khởi nghiệp đã làm nên đế chế dịch vụ phát trực tuyến với giá trị vốn hóa hơn 500 tỷ USD, có thời điểm hơn 700 tỷ USD.

Netflix khởi đầu vào năm 1997, từ một ý tưởng cho thuê DVD qua hệ thống bưu điện, kiểu công ty cho thuê DVD và gửi đĩa cho khách hàng qua thư, rồi khách hàng gửi trả lại cũng qua thư. Trong 2 năm đầu, khi doanh thu vẫn chưa đủ bù chi phí, Netflix suýt bị Amazon và Blockbuster mua lại.

Thập niên 1990 và đầu thập niên 2000, Blockbuster là một chuỗi cửa hàng cho thuê phim và trò chơi điện tử lớn nhất thế giới với khoảng 9.000 cửa hàng vật lý trên toàn cầu. Nghĩa là một người khổng lồ nếu so với Netflix non trẻ.

Con số mà các nhà sáng lập Netflix đưa ra cho Blockbuster để bán công ty là 50 triệu đô, song chỉ nhận được cái cười nhếch mép của đại diện Blockbuster. Ngay từ đầu, Blockbuster đã không coi Netflix như một đối thủ xứng tầm và coi mô hình kinh doanh của Netflix không hề bền vững, chỉ đốt tiền từ đầu đến cuối. Đây là giai đoạn các cửa hàng Blockbuster ở Mỹ trở thành biểu tượng văn hóa với hình ảnh “đi thuê phim cuối tuần”. Thế nhưng từ năm 2007, khi streaming ra đời và Netflix tung ra dịch vụ xem phim trực tuyến thì Blockbuster nhanh chóng thua cuộc và dần biến mất trên thị trường phim ảnh.

Cuộc cạnh tranh giữa Blockbuster và Netflix đã trở thành câu chuyện kinh điển về cuộc đối đầu của Goliath và David, mà phần thắng thuộc về chàng chăn cừu nhỏ bé biết cưỡi sóng công nghệ.

Thuê bao theo tháng có từ rất lâu trước thời Netflix. Nhà đồng sáng lập Netflix không phát minh ra mô hình thuê bao, nhưng ông đã áp dụng và hiện đại hóa nó rất thành công trong lĩnh vực streaming.

Khi ra mắt năm 1997 – 1999 (lúc này vẫn là cho thuê DVD qua bưu điện), Netflix áp dụng: thuê bao trả phí cố định hàng tháng; không phí phạt (trả chậm thoải mái); không giới hạn số DVD thuê (xem hết gửi lại, nhận đĩa mới). Cách kinh doanh này tạo ra sự đột phá so với mô hình thuê DVD tại cửa hàng tính tiền theo từng lần của Blockbuster.

Sau đó, Netflix tiếp tục đưa mô hình subscription lên streaming vào năm 2007 và tạo ra chuẩn mực cho toàn ngành.

“Sẽ không bao giờ thành công đâu” là câu vợ và nhiều người thân nói với Marc Randolph. Quả thực, ông và các cộng sự đã trải qua vô vàn khó khăn, thách thức, nhiều lần đứng trước nguy cơ phá sản. Nhưng cuối cùng Netflix đã thành công. Marc Randolph bán cổ phần và trở thành một người giàu có, tự do tài chính.

Bên cạnh mô hình subscription, hành trình khởi nghiệp của Marc Randolph còn để lại nhiều bài học quý giá khác. Một trong số đó chính là sự tập trung vào mảng kinh doanh cốt lõi. Marc Randolph gọi đó là “nguyên tắc Canada”. Đại ý là ở giai đoạn đầu kinh doanh, họ muốn mở rộng ra thị trường Canada – nằm bên cạnh Mỹ với nhiều nét tương đồng – nhưng sau khi phân tích kỹ càng, họ quyết định chỉ tập trung vào thị trường Mỹ, bỏ qua Canada để tránh phân tán nguồn lực. Quyết định này về sau chứng minh là đúng đắn, vì cho dù là hai nước láng giềng nhưng hệ thống bưu điện Canada có những đặc thù so với Mỹ, không dễ kinh doanh qua thư từ với hai hệ thống khác biệt.

“Nguyên tắc Canada” áp dụng nhất quán ở Netflix khi có vấn đề nào đó mà đội ngũ cần cân nhắc, chẳng hạn sẽ kinh doanh cả bán đĩa và cho thuê hay chỉ cho thuê? Quyết định được đưa ra là chỉ tập trung vào cho thuê, không ôm đồm bán đĩa.

“Sẽ không bao giờ thành công đâu” được xuất bản từ mấy năm nay, tôi đọc được 1/3 rồi để trên giá sách phủ bụi, nay mới lôi ra đọc tiếp trong nỗ lực “thanh toán” những cuốn sách đọc dở trước khi năm 2025 khép lại.

Nếu bạn đã đọc đến đây và có một ý tưởng sản xuất nội dung số đủ giá trị để mơ ước đến “subscription model”, đừng ngần ngại nhắn tin cho tôi nhé. Biết đâu chúng ta có thể thử điều gì đó hay ho.

Võ Văn Thành

Tiệm nằm khiêm tốn bên đường, không phô trương biển hiệu, nhưng ánh đèn vàng hắt ra từ bên trong đủ khiến người ta chậm lại vài giây. Kiểu ánh sáng rất “bakery”: ấm áp, mềm và có gì đó gợi cảm giác được chào đón. Chỉ cần đứng trước cửa thôi là đã thấy muốn bước vào, thế là mình ghé thử, vừa xem bánh, vừa tiện mua đồ cho bữa sáng hôm sau.

Trò chuyện một chút với bạn nhân viên, mình mới biết tiệm đã mở được khoảng 6 tháng. Nghe mà hơi ngạc nhiên — khá lâu rồi chứ đâu phải mới. Vậy mà mình hoàn toàn không hay biết. Hà Nội đúng là luôn có những góc nhỏ “mới” theo cách không ồn ào như vậy.

Mama’s Bakery được sáng lập bởi một founder người Nhật, nghe kể đã có hơn 15 năm kinh nghiệm trong ngành F&B tại Việt Nam. Hiện tại, thương hiệu này đã có 2 cửa hàng ở Hà Nội. Điều này làm mình chợt để ý: chỉ riêng phố Duy Tân thôi, khoảng hai năm nay đã có Tous les Jours — một thương hiệu bánh đến từ Hàn Quốc. Và giờ, thêm một cái tên đến từ Nhật Bản. Người Nhật và người Hàn, cạnh tranh với nhau trên cùng một con phố Việt, bằng những ổ bánh mì và khay bánh ngọt trông thật chỉn chu.

Từ đó, dòng suy nghĩ cứ thế lan ra. Hình như các thương hiệu bánh ngọt ngoại quốc đang dần chiếm một vị trí khá rõ trong thị trường Hà Nội, ít nhất là ở phân khúc trung cấp trở lên. Người Hà Nội bây giờ đã quá quen với những cái tên như Paris Baguette, BreadTalk, hay Chewy Chewy. Các tiệm bánh này không chỉ bán bánh, mà bán cả một trải nghiệm: từ mùi thơm lan trong không khí, cách trưng bày sản phẩm, cho đến cảm giác “quốc tế” rất dễ nhận ra.

Trong khi đó, nhiều thương hiệu bánh trong nước như Givral, Đức Phát, hay ABC Bakery lại quen thuộc hơn với thị trường Sài Gòn. Ở Hà Nội, không phải thương hiệu nào cũng hiện diện mạnh mẽ, hoặc nếu có thì cũng khá trầm lắng.

Tất nhiên, Hà Nội không thiếu tiệm bánh của người Việt. Có nhiều nơi bánh ngon, làm rất có tâm. Nhưng nếu nói một cách chủ quan, mình vẫn thấy các thương hiệu nội địa thường yếu hơn ở khâu xây dựng hình ảnh: từ cách kể câu chuyện thương hiệu, bài trí cửa tiệm, cho đến sự đa dạng và nhất quán của sản phẩm. Trong khi đó, các thương hiệu nước ngoài dường như đã mang theo cả một “hệ tiêu chuẩn” rất rõ ràng, khiến trải nghiệm của khách hàng trở nên dễ đoán, dễ tin, và dễ quay lại.

Chỉ là một buổi chiều đi bộ về nhà, chỉ là một tiệm bánh tình cờ ghé vào. Nhưng từ ánh đèn vàng đó, mình lại nghĩ ra bao nhiêu chuyện. Thị trường bánh ngọt — nghe thì mềm mại và ngọt ngào — nhưng hóa ra cũng là một cuộc chơi không hề dễ dàng, nhất là với các nhà sản xuất trong nước. Và có lẽ, để đứng vững, ngoài việc bánh ngon, còn cần rất nhiều thứ khác nữa: một câu chuyện đủ hay, một không gian đủ ấm, và một cách chạm vào cảm xúc của người đi ngang — giống như cái cách Mama’s Bakery đã làm với mình chiều nay.

Võ Văn Thành

20 năm nữa, tôi chắc mình đã già. Nhưng với Mỹ Tâm, tôi không chắc.

Ấy là bởi 20 năm qua, tôi không thấy cô ấy thay đổi gì mấy. Xem Mỹ Tâm hát ở Quảng trường Ba Đình, tôi cứ tự hỏi “ồ, trông trẻ quá”. Hồi tôi mới vào nghề báo cách đây gần hai thập kỷ, đã thấy Mỹ Tâm hát vang bài ca “Đời sinh viên có cây đàn ghi ta…”. Bây giờ cô ấy vẫn hát, mà bóng hồng nhan dường như chẳng hề phai mờ theo năm tháng.

Nói chuyện Mỹ Tâm vui vậy thôi, vào chuyện chính thì 20 năm có lẽ là quãng thời gian đủ dài để định vị một nền kinh tế, nếu nền kinh tế đó đi chuyến tàu đúng đường ray.

Giáo sư Trần Văn Thọ trong nghiên cứu của mình đã chỉ ra rằng Nhật Bản, Hàn Quốc… đều chỉ mất khoảng 15 năm để chuyển từ nước thu nhập trung bình thấp lên trung bình cao, và mất thêm 10 năm nữa để gia nhập hàng ngũ các nước tiên tiến.

Ngược lại, bi kịch sẽ xảy ra nếu đi sai đường. Giữa thập niên 1950, thu nhập bình quân đầu người của Philippines còn cao hơn Hàn Quốc. Thế nhưng, đến tận năm 1976 họ mới chật vật trở thành nước thu nhập trung bình thấp và cứ loanh quanh ở vị trí đó cho đến tận bây giờ. Năm 1960, người Philippines giàu gấp đôi người Thái, nhưng chỉ 15 năm sau, Thái Lan đã bắt kịp và giờ đây đã bỏ lại họ một quãng xa.

Câu chuyện thăng trầm của các nền kinh tế cũng có nét tương đồng với câu chuyện của mỗi đời người. Với thế hệ tôi, 20 năm nữa là lúc bước vào tuổi nghỉ hưu, khép lại một chu kỳ: sinh ra trong hòa bình, lớn lên, học tập, lao động, rồi đi vào tuổi già, để một ngày sẽ nói lời giã biệt những vui buồn sướng khổ của cõi nhân gian.

Vậy thì mong ước trong 20 năm tới là gì? Theo lẽ thường, ai cũng mong đất nước hòa bình, độc lập, tự do, phát triển. Gần hơn, là mong bản thân và gia đình được mạnh khỏe, đủ đầy không chỉ vật chất mà cả tri thức. Chắc chắn không một ai mong mình rơi vào cảnh “chưa giàu đã già”.

Tôi nhìn quanh, thấy nhiều người cùng thế hệ đã kịp giải bài toán khó của cuộc đời: tự do tài chính. Nhưng tôi cũng thấy một số đông khác, có lẽ còn đông hơn, vẫn đang vật lộn mưu sinh. Họ quay cuồng trong những khoản chi thường nhật, những khoản vay lãi suất không hề nhỏ, những gánh nặng trên vai mà thế hệ “bánh mì kẹp” chưa kịp san sẻ cho ai. Cơ thể bắt đầu phát những tín hiệu của tuổi trung niên, còn tài khoản thì không kịp lớn theo tuổi tác.

Một tuổi già với thu nhập thấp, thậm chí nghèo túng, và sức khỏe đi xuống là gánh nặng không chỉ với bản thân và gia đình, mà còn với xã hội. Câu “dân giàu, nước mạnh” nghe tưởng là khẩu hiệu nhưng lại vô cùng thực tế. Các nhà kinh tế học đều nói rằng, nước nào cũng sẽ trải qua giai đoạn dân số vàng trước khi bước sang giai đoạn lão hóa. Nếu bỏ lỡ cơ hội vàng để đất nước giàu lên trước khi cơ cấu dân số thay đổi, bi kịch “chưa giàu đã già” trên bình diện quốc gia là điều khó tránh khỏi.

20 năm tới, để lời hẹn “gặp nhau ở A100” được trọn vẹn, tôi không có công thức hoàn hảo nào cả, chỉ xin ghi lại vài điều như một lời tự nhắc nhở.

Thứ nhất, là sức khỏe. Lắng nghe cơ thể, điều chỉnh chế độ ăn uống, tập luyện. Những điều này nghe đã mòn tai, nhưng không có cách nào khác. Tài chính có thể chưa vững, nhưng sức khỏe phải là thứ vốn liếng cuối cùng cần gìn giữ.

Thứ hai, là tri thức và kỹ năng. Đây là những thứ giúp ta lao động và cho ta sự tự do trong thế giới nội tâm của mình. Tri thức giúp con người suy nghĩ độc lập, ít bị thao túng, và luôn mở ra những cơ hội mới.

Thứ ba, là tài chính cá nhân. Thế hệ tôi ít được dạy bài bản về điều này. Phải học ngay thôi, vì muộn còn hơn không bao giờ.

Thứ tư, là sống chậm lại. Chậm không phải là ì trệ, mà là để quan sát, lắng nghe và chia sẻ.

20 năm nghĩ là dài, nhưng chỉ cần bốn lần “5 năm nữa thôi” là đến. Nhiều mục tiêu bị trì hoãn vì ta cứ chờ những điều hoàn hảo không bao giờ đến. Thay vì tiếp tục chờ đợi, mỗi ngày cố gắng một chút, đặt xuống vài viên gạch xây mái hiên tuổi già của mình.

Võ Văn Thành

Vào đầu những năm 2000, giá vàng trong khoảng trên dưới 500.000 đồng mỗi chỉ, tương đương với lương tháng của một cử nhân mới ra trường đi làm. Mức lương này chưa bao gồm phụ cấp và chính sách hỗ trợ của từng cơ quan. 

Vì thời gian đã lâu nên tôi không nhớ chính xác, nhưng hồi đó những phóng viên trẻ như tôi ngoài lương cứng hàng tháng còn có nhuận bút, và nếu tháng nào được đăng bài ở các báo lớn thì sống khỏe. Ví dụ nhuận bút phóng sự đăng trên báo Tuổi trẻ TPHCM hồi đó là khoảng 1,5 triệu đồng một bài. Tất nhiên để được đăng bài là cực khó.

Ước mơ lãng mạn của hai vợ chồng tôi đã không thành hiện thực, vì sau đó có nhiều mục tiêu ưu tiên hơn, từ những chuyện nhỏ như bỉm sữa cho con đến chuyện lớn hơn là dành dụm trả góp mua nhà.

Nói đến mua nhà, nếu như giá vàng từ đầu những năm 2000 đến nay tăng khoảng 20 lần, thì giá nhà đất cũng tăng từ 20 -30 lần tùy vị trí. Có những nơi tăng ít hơn, nhưng giá trị tuyệt đối mỗi m2 cao nên mức tăng thực tế rất lớn. Ví dụ, giá đất tại phố Hàng Đào từ mức khoảng 400 triệu đồng/m2 vào năm 1994 (tương đương 8 cây vàng/m2, với giá vàng 5 triệu đồng/lượng), đã tăng lên hơn 1 tỷ đồng/m2 vào năm 2025, tức tăng khoảng 2,5 lần.

Câu nói vui “làm cả đời không bằng tiền lời lô đất” đã trở thành một nhận định khó cãi. Ai cũng thấy là nếu có vốn thì đầu tư vào vàng, vào bất động sản có thể giúp giá trị tài sản tăng lên nhiều lần chỉ sau vài năm. Đây là một thực tế mà lâu nay các chuyên gia đã cảnh báo là khiến cho dòng tiền có xu hướng chảy vào các tài sản có giá trị truyền thông, tài sản đầu cơ, thay vì đưa vào sản xuất kinh doanh.

Nếu có tiền đầu tư vào vàng hay bất động sản thì khá “nhàn thân”, để đó không phải làm gì, sau một thời gian chốt lời. Còn nếu bạn ra khởi nghiệp, dù là mở công ty hay mở một cửa hàng nhỏ trên phố, đều rất vất vả, thậm chí rủi ro.  

Mấy năm trước, tình cờ tôi được tham gia “khởi nghiệp” cùng mấy người bạn, đầu tư và vận hành căng tin cơm văn phòng trong một tòa nhà lớn. Vốn không nhiều, các đầu việc theo mô tả cũng đơn giản, nhưng khi vào hoạt động thực tế, tôi mới thấy quả thực không có gì dễ dàng.

Nào là lo chuyện lãi lỗ mỗi ngày, nào là quản lý nhân viên, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, rồi làm sao để xin đủ loại giấy phép, rồi bất ngờ có đoàn kiểm tra ghé qua “hỏi thăm”… Nhớ có những buổi trưa hè, thay vì tranh thủ chợp mắt nghỉ ngơi một chút sau những giờ làm việc căng thẳng, tôi phải tranh thủ chạy qua căng tin, hỗ trợ nhân viên bưng bê kê dọn. Khách hàng có đủ kiểu người, có hôm vui vẻ thoải mái, nhưng cũng có hôm gặp khách khó tính càu nhàu: “Anh ơi, sao cơm hôm nay ít thế?”, “Canh nhạt quá!”, “Thịt cứng như đá vậy!”.

Những va đập giúp tôi hiểu hơn thế nào là “ra đời làm ăn”. Nhưng dù thêm chút vất vả, thật lòng tôi cảm thấy vui và hứng khởi với trải nghiệm của mình.

Thế hệ tôi không nhiều người chọn con đường khởi nghiệp khi rời mái trường phổ thông. Trong đám bạn cấp ba của tôi ngày trước, rất ít người đi con đường trở thành doanh nhân. Đa phần bạn bè tôi đều chọn những công việc ổn định như giáo viên, công chức nhà nước, nhân viên văn phòng ở các công ty lớn.

Khoảng 20 năm trở lại đây, cụm từ “khởi nghiệp” đã trở thành một từ khóa phổ biến. Có hẳn một phong trào khởi nghiệp bùng nổ ở Việt Nam, nhiều người trẻ ôm giấc mộng xây dựng những công ty kỳ lân, những startup triệu đô. Thế nhưng, nhìn vào dữ liệu thực tế thì tinh thần khởi nghiệp ở Việt Nam vẫn khiêm tốn nếu so với những quốc gia ở châu Á như Hàn Quốc, Trung Quốc, hay Singapore.

Đơn cử, tính đến cuối năm 2024, Việt Nam có chưa đến 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động; trung bình số lượng doanh nghiệp thành lập mới hàng năm trong những năm gần đây là hơn 150.000. Trong khi đó, hiện Hàn Quốc có tổng cộng khoảng 7,35 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, mỗi năm trung bình có hơn 1 triệu doanh nghiệp mới thành lập. Nghĩa là nếu chỉ tính đơn thuần (nhấn mạnh đây là cách tính làm đơn giản vấn đề) số doanh nghiệp mới thành lập ở Hàn Quốc trong một năm, thì đã nhiều hơn tổng số doanh nghiệp Việt Nam tích lũy được kể từ khi Đổi mới đến nay, gần 40 năm.

Môi trường khởi nghiệp ở Việt Nam đang trở nên thuận lợi hơn bao giờ hết với các chính sách đã, đang và sẽ được ban hành. Chưa bao giờ kinh tế tư nhân có được bệ phóng như hiện nay. Tôi tin là những người – cả trẻ và già – chọn khởi nghiệp làm mục đích của cuộc đời mình sẽ ngày càng nhiều hơn, không chỉ ở số lượng mà cả chất lượng của các dự án cuộc đời. Tất nhiên kết quả như thế nào thì để thời gian trả lời. Ở tầm vĩ mô, làm sao để dòng tiền chủ yếu chảy vào sản xuất kinh doanh thay vì trú ẩn trong các tài sản truyền thống như lâu nay. Bài toán không dễ. Còn ở vi mô, ở mỗi người, khởi nghiệp – tạo ra điều gì đó mới và tốt đẹp – thực sự là một tiếng gọi hấp dẫn.

Đi vào một vùng đất chưa được khám phá, làm công việc có ý nghĩa và đạt được giàu có nhờ tạo ra giá trị cho người khác luôn là điều đáng làm, đáng sống.

 Võ Văn Thành

Những người trẻ chạy Grab hối hả đến nhận đồ đi giao, ai cũng vội vàng, chiếc áo xanh đã ngả màu. Nhiều bạn bước nhanh, nói to, thậm chí có bạn vô tư bật loa ngoài điện thoại để nói chuyện với khách hay xem TikTok trong lúc đợi nhận đơn, khiến nhân viên quán phải nhắc khẽ.

Những vị khách đến dùng đồ tại chỗ thì thường đi nhẹ, nói khẽ, cười duyên. Trang phục của họ cũng phần nào tiết lộ về nghề nghiệp và địa vị. Có người mặc vest lịch lãm, đôi giày da bóng loáng, tay cầm chiếc cặp da thủ công, có lẽ là dân văn phòng hay doanh nhân. Có người mặc đồ thể thao năng động, đeo tai nghe không dây, thỉnh thoảng lại lướt mắt qua chiếc đồng hồ thông minh, dường như là người làm nghề tự do hay startup. Những bộ đồ cắt may vừa vặn, nước hoa thoang thoảng, túi xách hàng hiệu – tất cả đều là những chỉ dấu không lời.

Ngày nay trong quán cà phê, chỉ cần quan sát một chút, ta có thể phần nào hình dung được một người đang ở đâu đó trên các nấc thang xã hội. Những thương hiệu nổi bật trên quần áo, túi xách, giày dép hay chiếc kính râm họ mang theo dường như đã thay mặt chủ nhân khẳng định vị thế.

Dĩ nhiên, mọi phán đoán từ vẻ ngoài đều chỉ mang tính tương đối, nhiều khi là cảm tính. Và nếu bạn tình cờ gặp tôi trong quán, có lẽ bạn sẽ thấy tôi không dễ “xếp hạng” theo những tiêu chí thương hiệu thông thường đó.

Bởi lẽ, tôi là người đàn ông mặc đồ Muji.

Chuyện là, trước đây tôi thường mua hàng Uniqlo. Cho đến một ngày đẹp trời, trong lúc đi loanh quanh trong siêu thị, tôi nhìn thấy một cửa hàng Muji khá lớn. Ban đầu bụng bảo dạ: “À, chắc cũng tựa như Uniqlo thôi, giá cả cũng tương đương, loanh quanh khoảng năm trăm nghìn đến dưới một triệu đồng một món”. Nhưng vào trong dạo một vòng, tôi mới nhận ra Muji không chỉ có quần áo, mà còn có cả một thế giới thu nhỏ: từ đồ ăn, đồ gia dụng, mỹ phẩm, đến cả một quầy cà phê thơm phức.

Tôi sẽ không so sánh Muji với Uniqlo, vì gu mỗi người mỗi khác. Chỉ biết là, từ dạo ấy, tủ đồ của tôi dần được “Muji hóa” và tôi thấy thoải mái với quyết định của mình.

Cả hai thương hiệu đến từ Nhật Bản này đều có triết lý kinh doanh khá tương đồng, nhưng theo cảm nhận của tôi, Uniqlo có vẻ phổ biến rộng rãi hơn, còn Muji thì mang một nét tinh tế riêng.

Lý do đầu tiên tôi thích Muji? Đơn giản là nó vừa túi tiền. Ngày trước, tôi cũng từng thích những chiếc sơ mi hàng hiệu, logo nổi bật trước ngực. Nhưng rồi, khi qua ngưỡng tứ tuần, tôi tự dưng thấy những chiếc áo đắt tiền ấy không còn hợp với mình, không phải là con người mình.

Dù khi đó chưa suy nghĩ mạch lạc như triết lý của Muji mà sau này tôi mới biết, nhưng tôi đã hình dung rằng mình sẽ thích những chiếc áo sơ mi chất lượng, giá cả phải chăng, không logo, không nhãn hiệu phô trương. Bản thân mình là nhãn hiệu của chính mình rồi. Và Muji xuất hiện, như một sự đồng điệu.

Thời điểm thương hiệu Muji ra đời, đầu thập niên 1980, người dân Nhật Bản với mức sống, thu nhập trong một cường quốc kinh tế đang lên, có xu hướng ưa chuộng các thương hiệu xa xỉ. Nhiều người sẵn sàng chi những khoản tiền lớn để sở hữu hàng hiệu đắt đỏ, và tình yêu của họ dành cho các thương hiệu đã làm bùng nổ thị trường xa xỉ.

Xã hội Nhật Bản thời điểm này diễn ra sự phân cực rõ rệt trong xu hướng tiêu dùng. Một mặt, các thương hiệu xa xỉ nước ngoài ngày càng được ưa chuộng. Mặt khác, các sản phẩm giá rẻ, chất lượng kém tràn ngập thị trường. Muji ra đời như một lời phản biện đối với tình trạng phân cực này, đặt ra câu hỏi về đâu là giá trị thực và điều gì mới thực sự tốt cho người dùng. Đồng thời, Muji cũng đưa ra góc nhìn về sự “vừa đủ” trong mối quan hệ giữa cuộc sống thường ngày và những vật dụng thiết yếu.

Các sản phẩm Muji được hình thành dựa trên hai triết lý chính: không in ấn nhãn hiệu lên trên sản phẩm (Mujirushi) và chất lượng sản phẩm cần phải tốt (Ryohin).

Muji nhấn mạnh vào vẻ đẹp tự nhiên của sản phẩm thông qua sự tính toán hợp lý và loại bỏ những chi tiết thừa thãi. Triết lý này có mối liên hệ mật thiết với thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản về sự giản đơn (su) – nghĩa là mộc mạc, không trang trí cầu kỳ. Sự đơn giản ở đây không đơn thuần chỉ mang nghĩa nhã nhặn hay tiết kiệm, mà còn có thể có sức hấp dẫn hơn cả sự xa hoa.

Mặc dù ở thập niên 1980, xã hội Nhật Bản đang vào giai đoạn rất thịnh vượng, Muji đã thấy trước rằng một bộ phận dân số ngày càng tăng coi trọng chức năng, khả năng chi trả và chất lượng hơn là sự cường điệu về tiếp thị, mức giá thổi phồng và biểu tượng địa vị.

Đồ Muji thì đa dạng, phù hợp với nhiều người. Nhưng riêng về quần áo, nhất là áo sơ mi, tôi có cảm giác nó đặc biệt hợp với những người đàn ông trưởng thành, tầm ba mươi, bốn mươi tuổi trở lên. Có lẽ, đây cũng là độ tuổi người ta bắt đầu “thấm” và “cảm” được cái triết lý rất Muji kia.

Nói vui vậy chứ, có khi nào, một người đàn ông mặc đồ Muji lại chính là một thành viên của Gen X – thế hệ đang được nhắc đến là phải đối mặt với nhiều áp lực không nhỉ? Nghe thì có vẻ hơi suy tư, nhưng cứ thử ngẫm mà xem.

Một bài viết trên The Economist mà tôi đọc gần đây miêu tả rằng, Gen Z (sinh 1997-2012) thì than thở mạng xã hội đã phần nào ảnh hưởng đến tuổi thơ của họ. Millennials (1981-1996) thì lo lắng về việc sở hữu một mái nhà. Baby-boomers (1946-1964) thì băn khoăn về một tuổi hưu trí an yên. Giữa những trăn trở đó, Gen X (1965-1980) dường như ít được nhắc đến hơn. Thử tìm kiếm trên Google mà xem, sự quan tâm của thế giới dành cho Gen X có lẽ chỉ bằng một phần nhỏ so với các thế hệ khác.

Một cuộc thăm dò ở nhiều quốc gia cho thấy khoảng 31% người thuộc Gen X chia sẻ họ “không thực sự hạnh phúc” hoặc “hoàn toàn không hạnh phúc” – tỷ lệ cao nhất trong các thế hệ. Người ta còn nói, nhiều cảm xúc tiêu cực, từ bất ổn, lo âu đến cảm giác mất phương hướng, thường có xu hướng gia tăng ở độ tuổi ngoài 40. Nghe có quen không? Đó có lẽ chính là cái “khúc cua chữ U của cuộc đời” mà nhiều người vẫn hay nói: tuổi trẻ nhiều niềm vui, tuổi già tìm thấy sự bình yên, chỉ có giai đoạn trung niên là đối mặt với nhiều áp lực.

Nói cách khác, Gen X nằm ở đáy của chữ U. Đường cong chữ U này một phần là do những vấn đề sức khỏe có thể bắt đầu xuất hiện ở tuổi trung niên. Rồi người ta cũng dần nhận ra mình sẽ khó đạt được tất cả những ước mơ thời trẻ trong sự nghiệp. Thực tế hơn, Gen X thường phải gánh vác trách nhiệm với cả con cái đang tuổi lớn và cha mẹ ngày một già yếu – thế hệ “bánh mỳ kẹp thịt”, áp lực dường như nhân đôi.

Vậy đấy, câu chuyện về người đàn ông mặc đồ Muji không chỉ là chuyện quần áo. Nó là câu chuyện về sự lựa chọn, về việc tìm thấy sự thoải mái trong những điều giản dị, về việc đối mặt với những áp lực vô hình của cuộc sống. Nó là một chút tiện lợi trong xu hướng tiêu dùng của tầng lớp bình dân, một chút chân thật để sống đúng với bản thân, một chút sẻ chia, và một chút suy ngẫm về những gì thực sự quan trọng.

Lần tới, nếu bạn tình cờ bắt gặp một người đàn ông mặc đồ Muji, đừng tiếc gì một cái mỉm cười với họ.

Võ Văn Thành

Bỗng một lần tôi đọc được ở đâu đó, rằng chuối là loại trái cây rẻ tiền nhất trong siêu thị, người giàu họ không mua chuối khi đi siêu thị mà mua cherry, táo envy… Chỉ có mấy ông bà thu nhập trung bình trở xuống thì mới xách nải chuối mỗi lần từ siêu thị về nhà. Thú thật là khi đọc ý kiến này – chưa nói là nó có tào lao hay không – thì phải ứng đầu tiên trong đầu tôi là “Ơ, vậy à!”.

Bao nhiêu năm nay tôi mua chuối vì thích ăn chứ không hề nghĩ là nó rẻ hay đắt. Và tôi bắt đầu tự hỏi có phải vì chuối rẻ… nên mình mới thích ăn, bởi đơn giản là nó vừa túi tiền của mình.

Nhớ lại những lần mình vào siêu thị, xếp hàng tính tiền, chỉ cầm trên tay mấy quả chuối và chỉ trả đâu đó một vài chục nghìn đồng, có mấy người nhìn mình vẻ là lạ, hay là mình bị phân biệt – bởi ăn đồ rẻ tiền – mà không biết nhỉ?

Tôi hỏi Google thì đúng chuối là loại trái cây rẻ tiền, nhưng nó ngon miệng (đối với tôi) và có nhiều lợi ích. Chuối là một trong những trái cây đứng đầu bảng tốt cho sức khỏe. Không phải tự nhiên mà các vận động viên quần vợt thường ăn chuối vào giờ giải lao.

Nhưng có vẻ như chuối không nằm trong nhóm “trái cây thượng lưu”, bởi đơn giản là nó quá dân dã, bất chấp giá trị dinh dưỡng của nó có thể không thua kém hay thậm chí là vượt trội nhiều loại trái cây khác.

Đây cũng là luận điểm trong cuốn sách tôi đọc cách đây đã nhiều năm: “Tại sao chúng ta ghét những thứ rẻ tiền”. Đại ý, ta có thể phản đối rằng ta không ghét cái gì chỉ vì nó rẻ tiền. Nhưng cách hành xử của chúng ta nhìn chung lại nói lên điều đó.

Khi đứng trước một khay cherry đỏ mọng, được bày biện bắt mắt trong một cửa hàng trái cây cao cấp thay vì sạp vỉa hè, cảm giác mong muốn sở hữu, sự hình dung về hương vị tuyệt hảo và thậm chí là niềm tự hào khi có thể chiêu đãi bản thân hoặc gia đình một món quà xa xỉ thường trỗi dậy mạnh mẽ. Việc mua những quả cherry này không chỉ đơn thuần là mua trái cây, mà còn là mua một trải nghiệm, một chút sang trọng, một sự khẳng định về khả năng tài chính hoặc gu thưởng thức. Chúng ta sẵn sàng bỏ ra một số tiền lớn hơn đáng kể, và khi làm vậy, cảm giác hài lòng, phấn khích thường đi kèm.

Chúng ta có thể sẽ chụp ảnh đĩa cherry, chia sẻ trên mạng xã hội.Ngược lại tôi chưa thấy ai chia sẻ việc ăn chuối. Có lẽ chuối, với mức giá rẻ và sự phổ biến của nó, thường được coi là một lựa chọn thực dụng, thiếu đi yếu tố sang trọng để có thể khơi gợi những cảm xúc mạnh mẽ tương tự như cherry nhập khẩu.

Cách bộ não con người hình thành nhận thức về giá trị được đào tạo từ nhỏ và trở thành phản xạ có điều kiện. Một trong những yếu tố cốt lõi là mối liên hệ, dù không phải lúc nào cũng chính xác, giữa giá cả và chất lượng. Từ rất sớm, chúng ta đã được huấn luyện bởi những người xung quanh và bởi thị trường rằng những sản phẩm tốt hơn, bền hơn, hiệu quả hơn thường đi kèm với một mức giá cao hơn. Điều này tạo ra một đường tắt trong tư duy, một quy tắc ngầm rằng “đắt xắt ra miếng” và ngược lại, “của rẻ là của ôi”.

Khi đứng trước một sản phẩm có giá quá thấp so với mặt bằng chung, một tín hiệu cảnh báo có thể được kích hoạt trong não, gieo rắc sự nghi ngờ về chất lượng, độ tin cậy, nguồn gốc xuất xứ, hay thậm chí là tính đạo đức trong quy trình sản xuất của nó.

Những thứ rẻ tiền không thể mang lại niềm vui cho ta. Tôi sẽ không đi sâu vào luận điểm này và đây cũng không phải một bài review sách. Nhưng tôi chợt nghĩ đến nó khi đọc các thứ trên không gian mạng, và thấy rằng nhiều thứ – nhiều chứ không phải tất cả – được viết ra thật “rẻ tiền”.

Không phải vì ta đọc những thứ đó miễn phí mà là vì đọc nó ta thấy sự hời hợt, nông cạn, hoặc có thể là vì một lợi ích nào đó mà thường thì cũng “rẻ” thôi. Ta có đủ thu nhập để ăn chuối và như vậy là đủ đầy dinh dưỡng, nhưng ta lại muốn cherry, muốn sang chảnh hơn và ta tặc lưỡi.

“Rẻ tiền” ở đây chưa bàn tới đúng hay sai, nhưng đọc những thứ đó dẫn ta đến tâm lý là thứ này “chuối thật”. Đây là một phản ứng đến nhanh trong não, dựa trên kiến thức, kinh nghiệm, trải nghiệm và hoàn toàn chủ quan. Rất chủ quan, nhưng nó có thật và nó tác động tới cách ta nhìn nhận thứ mà ta đọc.

Suy nghĩ trên đưa tôi đến nhận thức là cố gắng chậm lại, viết gì hay đọc gì cũng chậm lại để tìm hiểu kỹ hơn, để không bị thiên kiến chi phối, xem thứ mình làm có “chuối” không và thứ người khác viết có thật sự “chuối” không, hay đó chính là “cherry” mà mình chưa biết.

Vẻ đẹp của không gian mạng là sự lưu chuyển thông tin nhanh chóng, đa dạng, đa chiều và gần như miễn phí.

Nhưng, nói gì thì nói cũng rẻ vừa thôi.

Võ Văn Thành

Tổng Biên tập Dương Xuân Nam nhận tôi về báo, sau một kỳ thi, ông thường gọi cánh phóng viên trẻ chúng tôi là “cậu” và xưng “tớ”, dù vậy trong suốt thời gian ở Tiền phong tôi luôn rụt rè và thận trọng thưa gửi với ông: “chú”, “cháu”.

Với tôi ngày ấy ông là một “tượng đài”, không phải vì ông giữ vị trí cao nhất trong cơ quan mà vì sự kính trọng của một phóng viên mới vào nghề trước sự nghiệp báo chí của ông – người đã đưa Tiền phong trở thành một trong những tờ báo đi tiên phong trong đổi mới, dân chủ hóa xã hội ở Việt Nam, nhất là những năm cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990. Là người yêu cái đẹp, ông đã dũng cảm đứng ra tổ chức cuộc thi hoa hậu đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất vào năm 1988, cho dù phải chịu nhiều áp lực, kể cả sự chụp mũ “kích động cả nước thi hoa hậu”, “tuyên truyền lối sống Mỹ”.

Khi tôi vào làm việc ở Tiền phong, báo vừa khánh thành trụ sở mới xây, là tòa nhà to nhất phố Hồ Xuân Hương lúc đó. Thỉnh thoảng trong thang máy, tôi vẫn gặp các người đẹp đến đăng ký thi hoa hậu. Giai đoạn này, Tiền phong đã bắt đầu “hụt hơi” trong cuộc cạnh tranh phát hành so với một số tờ báo phía Nam, và mỗi lần đi nhậu thì các ông anh trong tòa soạn đã bắt đầu nói nhiều về cái thời mà “báo Tiền phong là nhất” bao gồm cả thu nhập.

Phóng viên thì hiếm khi được làm việc trực tiếp với Tổng Biên tập. Sau này khi nhận nhiệm vụ biên tập ở phòng Thư ký tòa soạn, tôi mới được tham dự các cuộc họp hàng ngày do ông chủ trì, rồi mỗi tuần một, hai lần đến ca trực đêm thì chuyển file báo đã dàn trang để ông duyệt ở nhà. Đây là lúc cân não nhất, đợi Tổng Biên tập đọc file xong, gọi điện cho ông để tiếp nhận các nhận xét, phản hồi trước khi đi nhà in. Rất căng thẳng khi nghe điện thoại!

Nhớ lại, cảm nhận của tôi về Tổng Biên tập Dương Xuân Nam là người sếp ủng hộ đổi mới, ủng hộ những tiếng nói tiến bộ và hiền lành với anh em phóng viên trẻ. Cá nhân tôi được vào làm việc ở báo Tiền phong không mất một đồng quà tấm bánh nào, tòa soạn (các ông anh) coi trọng những người làm việc và đặt công việc – tin bài lên trên hết.

Tôi là một trong những người trong cuộc chứng kiến câu chuyện mà Tổng Biên tập Dương Xuân Nam gọi là “vụ việc khó xử nhất trong cuộc đời làm báo” của ông. Đó là khi ông quyết định đăng loạt bài phanh phui vụ việc liên quan tới một quan chức là Ủy viên Trung ương… Cách đây 4 năm, khi tôi và anh bạn Phùng Nguyên đến thăm ông ở ngôi nhà trên Sóc Sơn, tôi một lần nữa được nghe ông kể lại:

“Anh ấy – nhân vật quan chức – cùng quê Hà Tĩnh và là bạn thân với tôi. Phải nói rằng tôi rất quý anh vì anh ấy là người có tài. Tôi đã suy nghĩ rất nhiều vì đây là vụ việc có liên quan đến tài sản nhà nước, nhiều tài sản lớn hẳn hoi, là vụ mà báo Tiền Phong đã đưa “Biến nhà công thành nhà tư” của không ít người lúc đó và cuối cùng quyết định vì việc chung mà hy sinh tình cảm riêng. Đây là việc lớn không thể bỏ qua. Trước khi đăng bài, tôi không nghe điện thoại. Sau khi Tiền Phong đăng loạt bài, anh ấy đã làm đơn trả lại nhà. Nhiều cán bộ cấp cao khác cũng trả lại nhà công vụ. Đó là việc khó xử nhất trong đời làm báo của tôi. Cho đến bây giờ tôi vẫn chưa gặp lại người bạn đó, mong là anh bỏ qua cho tôi”.

Cũng trong cuộc trò chuyện ở Sóc Sơn, tôi lần đầu tiên được nghe ông kể về tuổi thơ dữ dội ở một làng quê nghèo miền Trung, trong cải cách ruộng đất. Ông mất mẹ từ năm 9 tuổi, phải đi ăn xin, đi ở, đi làm thuê. Lớn lên một chút, ông làm đủ các nghề, đi cày, bừa, đánh tranh lợp nhà, chằm nón…, tham gia đội làm đường hỏa tuyến, làm đội trưởng đội sản xuất. Tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Văn, ông đi bộ đội, làm trắc thủ phát lệnh tên lửa, sau năm 1975 khi nước nhà hòa bình, thống nhất ông mới chuyển sang làm báo.

Cuộc gặp cuối cùng của tôi với ông ở tòa soạn 15 Hồ Xuân Hương là lần tôi gõ cửa phòng ông để “xin chuyển cơ quan”. Hình như đó là lần đầu tiên tôi vào phòng ông, hoặc có thể chỉ là lần thứ hai, và nhớ là trong phòng ông có một giá sách lớn. Lúc đó ông đã khuyên tôi ở lại Tiền phong và nói rằng dù ông sắp về hưu nhưng ông sẽ dặn dò các tổng biên tập sau ông quan tâm, tạo điều kiện cho tôi.

Mấy năm gần đây, tôi có vinh dự là thỉnh thoảng được sếp gửi bài cộng tác, rồi trò chuyện đôi chút qua messenger. Thấy sếp lúc nào cũng nhiều năng lượng tích cực. Vậy mà thật sững sờ sáng nay nghe tin sếp đã rời cõi tạm. Sếp ơi, vĩnh biệt sếp ạ. Em luôn biết ơn sếp và giữ mãi kỷ niệm đẹp về những ngày tháng ở 15 Hồ Xuân Hương.

(Tháng 2/2025)

Nhưng vào ngày 16/2/2025, “Saturday Night Live” (SNL) sẽ kỷ niệm sinh nhật lần thứ 50 lên sóng, 979 tập sau khi ra mắt. Một loạt các chương trình tri ân cũng đang tràn ngập trên các kênh khác nhau. Một bộ phim mới, “Saturday Night”, kịch tính hóa những khó khăn ngoài máy quay của chương trình đầu tiên; NBC cũng đã phát hành một loạt phim hậu trường gồm bốn phần, bao gồm một bộ phim tài liệu tuyệt vời về các khách mời âm nhạc của mình.

Không có chương trình truyền hình nào khác được đề cử hoặc giành được nhiều giải Emmy hơn SNL: lần lượt là 331 và 90. (“Game of Thrones”, đứng thứ hai, giành được 59 chiến thắng.) “SNL” cũng đã tạo ra một số diễn viên hài nổi tiếng nhất thế giới, những người đã tiếp tục viết kịch bản, đạo diễn và đóng vai chính trong các bộ phim và loạt phim truyền hình nổi tiếng. Hàng triệu người vẫn xem chương trình khi nó phát sóng và thậm chí còn nhiều người xem trực tuyến hơn. Hơn 540 triệu cư dân mạng đã thích các video của chương trình trên TikTok. Tuổi thọ của chương trình chứng tỏ sự khéo léo của chương trình trong việc cân bằng giữa chủ nghĩa bảo thủ và sự đổi mới.

Bắt đầu với chủ nghĩa bảo thủ. Bất kỳ ai đã xem “SNL” trong mùa đầu tiên nhưng không xem lại cho đến mùa thứ 50 sẽ thấy cấu trúc quen thuộc của chương trình này. Mỗi tập dài 90 phút có khoảng mười tiểu phẩm, hai buổi biểu diễn âm nhạc và một “Bản tin cuối tuần”, một bản nhại lại chương trình tin tức. Các tập được định hình sau sáu ngày căng thẳng trong một quá trình sàng lọc mang tính cạnh tranh. Tất cả các tiểu phẩm đều được chạy qua một kiểm duyệt viên, người sẽ cắt bỏ nội dung khiêu dâm khi các biên kịch phàn nàn về sự nhạy cảm quá mức. Chương trình vẫn sử dụng thẻ gợi ý viết tay thay vì máy nhắc chữ.

Người dẫn chương trình thay đổi hàng tuần. Thông thường họ là diễn viên hoặc diễn viên hài, mặc dù các chính trị gia, vận động viên và nhạc sĩ cũng góp mặt. Nhưng người đàn ông đã sáng tạo ra SNL, ông Lorne Michaels, vẫn ở đó, sau 50 năm. Trong lịch sử giải trí của Mỹ, chỉ có Alfred Hitchcock là có thể sánh ngang với ông về tuổi nghề, John Mulaney, một diễn viên hài, đã nhận xét.

“Lorne”, một cuốn tiểu sử mới của Susan Morrison, biên tập viên của tờ New Yorker , lập luận rằng ông Michaels có năng khiếu lựa chọn và định hình tài năng hài kịch đã thay đổi tiến trình của truyền hình và hài kịch đại chúng. Các cụm từ như “Luôn luôn có điều gì đó” và “Ồ, điều đó có đặc biệt không” đã đi vào từ điển nhờ các tiểu phẩm “SNL”.

Lớn lên trong một gia đình Do Thái trung lưu ở Toronto, ông Michaels đã thử tự mình biểu diễn nhưng thấy rằng công việc này không dành cho mình. Ông thích hài kịch và văn hóa phản kháng của những năm 1960 nhưng luôn là người đàn ông nghiêm túc (“Ông ấy gần như đeo một chiếc cà vạt vô hình”, đó là cách mà một số người nhớ về ông vào thời điểm đó). Tính cách của ông đã giúp ích cho ông rất nhiều trong hố rắn cạnh tranh mà “SNL” thường có: ông có thể vật lộn và dụ dỗ tài năng mà không cần lo lắng về tiết mục của chính mình.

Ông đã giữ được sự hài hước của “SNL” một cách khéo léo nhưng dễ hiểu, cố gắng tạo ra những câu chuyện cười có thể gây tiếng vang trên khắp nước Mỹ, chứ không chỉ ở các vùng ven biển. Ông Michaels vẫn nhắc nhở các nhà biên kịch rằng, “Bạn có khán giả ở tất cả 50 tiểu bang.” Việc nhắm vào trung tâm rộng lớn giúp chương trình có thể giải quyết các chủ đề nhạy cảm, bao gồm cả chủng tộc, như khi các phát thanh viên, hai người da đen và hai người da trắng, cạnh tranh để xem chủng tộc nào tạo ra nhiều câu chuyện tội phạm hơn. Người hâm mộ cũng thích thú khi hai người dẫn chương trình “Weekend Update”, Colin Jost (da trắng) và Michael Che (da đen), viết những câu chuyện cười xúc phạm cho nhau và họ đọc to trên sóng.

Khuôn mặt buồn cười

Mặc dù có tính nhất quán, “SNL” đã thay đổi theo những cách giải thích cho sức bền của nó. Nó đã bắt đầu thực hiện các video ngắn hơn có thể phát trực tuyến, vì vậy người xem có thể xem các điểm nổi bật chứ không phải toàn bộ chương trình. (Những điều này bắt đầu vào năm 2005, khi “SNL” thuê Andy Samberg, người đã thực hiện các “phim ngắn kỹ thuật số” giá rẻ với bạn bè. “Lazy Sunday”, một bản rap về bánh nướng nhỏ và Narnia, đã trở thành một trong những bản hit lan truyền đầu tiên của YouTube).

Các clip kỹ thuật số này đã mở rộng lượng khán giả của chương trình: mùa này, khoảng 8,4 triệu người xem đã xem chương trình trên TV và ứng dụng Peacock của NBC; trong khi đó, các clip trực tuyến trung bình đạt khoảng 216 triệu lượt xem cho mỗi tập trên các nền tảng xã hội, chẳng hạn như TikTok, X và YouTube.

Dàn diễn viên của chương trình cũng trở nên đa dạng hơn. Mặc dù nhóm diễn viên ban đầu có những cá tính quá khích đấu đá lẫn nhau (Ông Chase nổi tiếng là người khơi dậy lòng căm thù), “SNL” đã coi trọng sự linh hoạt khiêm tốn. Những diễn viên hài trẻ thường đến với nền tảng là diễn hài độc thoại hoặc ứng biến. Nhiều nhà văn cũng biểu diễn, và ngược lại. Harper Steele, cựu biên kịch chính, đã nói rằng một lý do khiến những cựu sinh viên có sự nghiệp đa dạng như diễn viên, đạo diễn, nhà sản xuất và nhà văn là vì trong chương trình, mọi người cuối cùng đều làm một chút mọi thứ. Ví dụ, Tina Fey, ban đầu được thuê làm biên kịch, nhưng cuối cùng lại biểu diễn và dẫn chương trình “Weekend Update”; sau khi rời “SNL”, cô đã viết “Mean Girls”, một bộ phim và tạo ra loạt phim truyền hình được yêu thích bao gồm “30 Rock”.

Chính trị là trụ cột của chương trình, thường chứng kiến ​​lượng người xem tăng đột biến trong những năm bầu cử. “SNL” phần lớn đã tránh được cái bẫy của “The Daily Show”, thu hút sự hoan nghênh khoa trương bằng cách kêu gọi những tình cảm tự do. Thay vào đó, chương trình là một kẻ chế giễu cơ hội bình đẳng: Donald Trump của James Austin Johnson thô lỗ và lập dị, và Maya Rudolph vào vai Kamala Harris như một kẻ phấn đấu nịnh hót.

Các nhà phê bình đã nhiều lần (và không chính xác) tuyên bố “SNL” đã chết. Nhìn từ bên ngoài, những gì chương trình làm có vẻ có thể sao chép được. Nhưng các chương trình hài kịch phác họa khác, bao gồm “Mad TV” của Fox, lại thiếu sức bền tương tự. Điều tương tự cũng đúng với khoảng một chục phiên bản của “SNL” xuất hiện thoáng qua ở các quốc gia khác, bao gồm Canada, Phần Lan, Ý và Nhật Bản. Không có chương trình nào khác có thể kết hợp được sự nổi tiếng và sự hài hước một cách nhất quán như vậy.

Larry David, người đã viết một đoạn ngắn cho “SNL” trước khi tạo ra “Seinfeld” và “Curb Your Enthusiasm”, đã dự đoán rằng “SNL” “có thể tiếp tục trong 200 năm nữa”. Nhưng số phận của nó gắn liền với mạng lưới của nó, NBC, và truyền hình truyền thống, vốn đang bị bao vây bởi streaming và việc cắt giảm thuê bao truyền hình cáp.

Và có một câu hỏi về đường hướng tiếp theo của chương trình. Ông Michaels đã nói rằng ông “không có kế hoạch ngay lập tức” để nghỉ hưu, nhưng ông đã 80 tuổi. Những người kế nhiệm tiềm năng thường được đồn đoán sẽ tiếp quản là bà Fey và Seth Meyers, người dẫn một chương trình trò chuyện đêm khuya khác trên NBC. Bất cứ ai được chọn sẽ cần phải tìm ra cách để giữ cho chương trình sống động trong khi chống lại sự cám dỗ sửa đổi quá nhiều một công thức thành công. Nhưng chuyện đó để sau, đây là thời gian tiệc tùng để kỷ niệm 50 năm SNL.

(The Economist)

Kimberly Palmer, chuyên gia tài chính cá nhân tại NerdWallet, nhận xét: “Con số đó thực sự là một mục tiêu bất khả thi đối với rất nhiều người. Nó có thể tạo ra cảm giác choáng ngợp đến mức khiến họ không hành động gì cả và nghĩ rằng: Mình chẳng thể nào xây dựng nổi một quỹ khẩn cấp.”

Việc tiết kiệm chỉ vài trăm đô la cũng đã là một gánh nặng lớn đối với nhiều người. Theo Báo cáo Tiết kiệm Khẩn cấp năm 2025 của Bankrate, chỉ có 41% người Mỹ trên 18 tuổi cho biết họ có thể dùng tiền tiết kiệm để thanh toán cho một khoản chi bất ngờ — chẳng hạn như 1.000 đô la để chữa trị tại phòng cấp cứu hoặc sửa xe. Phần còn lại cho biết họ sẽ vay mượn hoặc dùng thẻ tín dụng để chi trả. Bên cạnh đó, tính đến tháng 5 năm 2024, 27% người trưởng thành không có bất kỳ khoản tiết kiệm khẩn cấp nào.

Thực tế cho thấy, bất cứ số tiền nào bạn có thể tiết kiệm được đều tốt hơn việc không tiết kiệm gì. Nhưng nếu bạn vừa mới nhận công việc đầu tiên và chưa có gì trong tay thì sao? Hoặc nếu bạn đang sống phụ thuộc hoàn toàn vào tiền lương mỗi tháng thì nên làm gì? Liệu bạn có nên ưu tiên trả nợ trước hay lập quỹ khẩn cấp trước? Với nhiều áp lực tài chính phải đối mặt, đây là những gì các chuyên gia khuyên để bạn thực sự bắt đầu xây dựng quỹ khẩn cấp.

Viết ra danh sách các ưu tiên về tài chính của bạn

Rất có thể bạn đang có nhiều vấn đề tài chính cần giải quyết cùng lúc. Bạn phải trả hóa đơn hàng tháng, đóng góp cho quỹ hưu trí, và có thể còn đang gánh khoản vay sinh viên hoặc nợ tín dụng khác. Kimberly Palmer khuyên rằng bạn nên lập một danh sách tất cả các ưu tiên và mục tiêu tài chính của mình (bao gồm cả những mục tiêu vui vẻ như tiết kiệm cho chuyến du lịch hay khoản trả trước khi mua nhà) và sắp xếp chúng theo mức độ cấp thiết.

Vì không thể ưu tiên tất cả các mục tiêu cùng lúc, Palmer khuyến nghị rằng bạn nên chọn một mục tiêu để tập trung vào từng thời điểm. Trước tiên, hãy đảm bảo bạn đang trả đúng hạn mức tối thiểu cho các khoản vay thẻ tín dụng và nợ sinh viên. Nếu bạn chưa có tiền trong quỹ khẩn cấp, hãy ưu tiên xây dựng nó. “Thông thường, mục tiêu số một của bạn nên là có ít nhất một khoản tối thiểu trong quỹ khẩn cấp, ví dụ như 500 đô la,” Palmer nói.

Sau khi có được quỹ khẩn cấp cơ bản, hãy tập trung vào việc trả nợ, đặc biệt là những khoản có lãi suất cao như nợ thẻ tín dụng. Tiếp đó, hãy cố gắng đóng góp cho quỹ hưu trí. Cuối cùng, bạn có thể dành một ít tiền để tiết kiệm cho các mục tiêu dài hạn, chẳng hạn như kỳ nghỉ hay những kế hoạch lớn khác trong tương lai.

Khi quyết định số tiền ban đầu để đưa vào quỹ khẩn cấp (và áp dụng cho cả những ưu tiên tài chính khác), Kimberly Palmer khuyến nghị rằng bạn nên bắt đầu với một số tiền nhỏ nhưng khả thi. Một lần nữa, 500 đô la có thể là một cột mốc hợp lý để hướng đến. Khi bạn đạt được ngưỡng đó, hãy chuyển sang ưu tiên khác.

Đối với những mục tiêu dài hạn như tiết kiệm hưu trí, bạn cũng có thể đặt ra các mốc nhỏ ban đầu để dễ dàng quay lại tập trung vào việc bổ sung quỹ khẩn cấp, theo lời khuyên của Lynnette Khalfani-Cox, chuyên gia tài chính cá nhân và tác giả cuốn sách Bounce Back: The Ultimate Guide to Financial Resilience (Khôi phục tài chính: Hướng dẫn tối ưu về khả năng phục hồi tài chính). Cô ấy nhấn mạnh: “Quỹ 401(k) sẽ không giúp bạn mua thực phẩm hàng ngày, và quỹ hưu trí cũng không thể sửa lốp xe cho bạn khi xe bị thủng hay khi xảy ra những tình huống khẩn cấp ngắn hạn.”

Do đó, đừng quá vội vã đầu tư dài hạn mà quên đi nhu cầu thiết yếu trước mắt. Hãy bắt đầu nhỏ, đặt mục tiêu hợp lý và dần dần tiến lên.

Mục tiêu không phải là hoàn toàn bỏ qua các hình thức tiết kiệm khác, mà là bạn cần thận trọng cho đến khi có một quỹ khẩn cấp vững chắc. Tori Dunlap, người sáng lập kiêm CEO của nền tảng tài chính Her First $100K, chia sẻ qua email: “Dù việc tiết kiệm cho hưu trí rất quan trọng, nhưng chúng tôi muốn bạn chuẩn bị tài chính tốt cho những trường hợp khẩn cấp trước khi nghĩ đến các kế hoạch lớn hơn, bởi những tình huống bất ngờ có thể xảy ra bất cứ lúc nào.”

Cô ấy nhấn mạnh: “Quỹ an toàn này sẽ giúp bạn yên tâm hơn mỗi đêm, trong khi bạn tiếp tục hướng đến mục tiêu tiết kiệm dài hạn cho tương lai.”

Khi bạn đã hoàn thành danh sách ưu tiên của mình, hãy bắt đầu lại từ đầu. Bằng cách tuần hoàn qua từng mục tiêu, bạn có thể đạt được tiến triển đồng thời trong suốt cả năm.

Tìm cách giải phóng tiền để dành cho quỹ khẩn cấp

Nếu bạn đang thắc mắc sẽ lấy số tiền này từ đâu, thì điều quan trọng là bạn cần có kế hoạch rõ ràng. Để bắt đầu việc tiết kiệm, Lynnette Khalfani-Cox khuyên rằng bạn nên dọn dẹp nhà cửa và tủ đồ để tìm những vật dụng có thể bán tại các cửa hàng ký gửi hoặc bán trong những buổi thanh lý tại nhà.

Tiếp theo, hãy xem xét các khoản chi tiêu linh hoạt — tiền bạn dùng cho giải trí, đăng ký dịch vụ, thực phẩm, chăm sóc cá nhân và thú cưng (không bao gồm các khoản cố định như tiền điện nước, tiền thuê nhà hay trả góp xe). Kimberly Palmer gợi ý bạn nên tìm cách cắt giảm những chi phí này. “Thực phẩm là một danh mục rất đáng để tập trung vào,” cô nói. “Nếu bạn thường xuyên gọi đồ ăn mang về hoặc đi ăn tại nhà hàng, đó có thể là khoản chi tiêu rất lớn.”

Việc điều chỉnh một số thói quen chi tiêu nhỏ có thể giúp bạn tích lũy quỹ khẩn cấp nhanh hơn mà không tạo áp lực quá lớn.

Hãy thử mua sắm tại các cửa hàng thực phẩm giá rẻ nếu có thể và chuẩn bị bữa ăn tại nhà. Bạn cũng có thể cân nhắc tạm ngừng một vài buổi chăm sóc cá nhân. Có dịch vụ phát trực tuyến nào bạn sẵn sàng từ bỏ không? Hoặc bạn có thể giới hạn việc tham gia các buổi hòa nhạc lớn chỉ còn một lần mỗi năm.

Bạn không cần phải hy sinh những điều này mãi mãi, nhưng nếu có thể cắt giảm những chi phí như vậy trong ngắn hạn, bạn sẽ tiết kiệm nhanh hơn. “Có thể nó không phải là điều thú vị nhất trên đời, nhưng sẽ giúp bạn đạt được mục tiêu của mình,” Tori Dunlap nói. “Bắt đầu bằng cách theo dõi thu nhập và chi tiêu hàng tháng, tìm ra những khu vực có thể điều chỉnh hợp lý hơn và dùng khoản dư đó để đưa vào quỹ khẩn cấp. Ngay cả khi chỉ là vài đô la mỗi lần, thì chúng ta cũng đang tiến bộ.”

Nếu bạn không còn gì để cắt giảm, điều đó cũng không sao cả. Hãy tập trung vào các nhu cầu thiết yếu — như nhà ở, thực phẩm và đi lại — và quay lại việc tiết kiệm khi bạn có thể.

Bất cứ khoản nào bạn có thể dành dụm đều là một bước đi đúng hướng, theo lời khuyên của các chuyên gia. Ngay cả 10 đô la mỗi tuần cũng là số tiền bạn không có ngày hôm qua. Điều quan trọng là bạn cần duy trì đều đặn. “Bạn đang xây dựng thói quen kỷ luật tài chính,” Khalfani-Cox nói. “Bạn đang xây dựng sự nhất quán.”

Nên để quỹ khẩn cấp ở đâu

Thay vì cất giữ số tiền quý giá của bạn trong tài khoản vãng lai hoặc tiết kiệm, các chuyên gia có một số gợi ý chiến lược hơn về nơi cất giữ quỹ khẩn cấp của bạn.

Tài khoản tiết kiệm lãi suất cao: Tiền của bạn sẽ được hưởng lãi trong khi vẫn dễ dàng truy cập trong tài khoản tiết kiệm lãi suất cao . Hãy chọn một tổ chức hoặc ngân hàng không tính bất kỳ khoản phí nào và đảm bảo bạn hiểu rõ cách rút tiền, cho dù từ các máy ATM của đối tác hay chuyển khoản qua ứng dụng, Palmer cho biết. NerdWallet xếp hạng UFB Portfolio Savings, Forbright Bank Growth Savings và Discover Online Savings trong số các tài khoản tiết kiệm lãi suất cao được đánh giá cao nhất.

Nhiều tài khoản ở các ngân hàng khác nhau: Khalfani-Cox cho biết việc chia nhỏ tiền tiết kiệm khẩn cấp của bạn vào nhiều tài khoản sẽ khiến bạn khó có thể tiêu hết tiền trong một lần nếu bạn bị cám dỗ.

(Allie Volpe/Vox)

Năm 2015, Shiori Ito là một sinh viên báo chí 25 tuổi với những ước mơ lớn. Cô đã làm thực tập sinh tại Reuters ở Nhật Bản trong khi đang theo học tại một trường đại học ở New York. Một buổi tối ở Tokyo, cô đã gặp Noriyuki Yamaguchi, trưởng phòng phóng viên tại Washington của TBS – một đài truyền hình lớn của Nhật – để bàn về cơ hội việc làm tại Mỹ. Buổi gặp mặt ban đầu mang tính chất chuyên nghiệp đã biến thành một cơn ác mộng.

Ito cho biết cô đã mất tỉnh táo trong cuộc gặp – bị cho là bị cho thuốc (dù điều này không thể chứng minh được trong tòa án) – và cô khẳng định đã bị cưỡng hiếp tại một khách sạn. Ban đầu, cảnh sát đã chuẩn bị lệnh bắt giữ, nhưng vụ án đã bị hủy bỏ đột ngột sau sự can thiệp của các quan chức cấp cao. Yamaguchi phủ nhận các cáo buộc, nhưng vào năm 2019, một tòa án dân sự đã ra lệnh cho ông phải bồi thường cho Ito.

Đối với nhiều phụ nữ, điều này có thể đã đánh dấu sự kết thúc. Nhưng Ito đã bước một bước mà hiếm người ở Nhật dám thực hiện. Năm 2017, cô đã công khai câu chuyện của mình và tổ chức một buổi họp báo để công bố việc kháng cáo quyết định không truy tố Yamaguchi. Đó là một bước đi táo bạo và chưa từng có, và nó đã đưa cô vào ánh đèn sân khấu.

Buổi họp báo này không chỉ là một tuyên bố cá nhân – nó đã trở thành điểm nhấn cho phong trào #MeToo ở Nhật. Nhưng nó cũng làm lộ ra những động lực văn hóa sâu sắc khiến việc lên tiếng trở nên khó khăn trong xã hội tập thể của Nhật Bản.

Hành trình của Ito không chỉ là một câu chuyện cá nhân – nó còn là một cuộc khảo sát tinh tế về cách mà sự im lặng hệ thống duy trì bạo lực. Bằng cách ghi chép cẩn thận trải nghiệm của mình suốt tám năm, cô đã thách thức cơ chế văn hóa ăn sâu vào tinh thần của Nhật Bản trong việc kìm nén những sự thật khó chịu nhằm duy trì sự gắn kết xã hội. Bộ phim kể về một người sống sót sau bạo lực tình dục tìm kiếm sự thật với tư cách là một nhà báo, và nó thể hiện hành trình tâm lý của một người sống sót trong xã hội phân cấp của Nhật. Đồng thời, đó cũng là một câu chuyện giúp khán giả tìm thấy sức mạnh để phát triển và vượt qua ngay cả những trải nghiệm đau đớn nhất.

Bộ phim cũng đã kích động một cuộc tranh luận ở Nhật về “lợi ích cộng đồng” trong việc làm phim tài liệu. Một chỉ trích chính mà Ito phải đối mặt tại Nhật là việc sử dụng đoạn phim từ camera an ninh của khách sạn mà không có sự cho phép của khách sạn.

Đoạn phim cho thấy cô lúc đó đã say rượu và bị Yamaguchi kéo từ xe taxi đến tòa nhà khách sạn. Trong một cuộc phỏng vấn vào tháng 11, Ito cho biết cô đã phải trả cho khách sạn 4.000 đô la để lấy được đoạn phim, nhằm giúp khách sạn có thể làm mờ các hình ảnh giám sát một cách phù hợp.

Trong khi một số người cho rằng Ito đã sử dụng đoạn phim cho bộ phim của mình mà không có sự cho phép của khách sạn, thì không ai từng đặt câu hỏi tại sao đoạn phim CCTV cùng cảnh cô rời khách sạn sau khi bị cưỡng hiếp lại bị rò rỉ và lan truyền trên mạng xã hội. Đoạn phim này khiến cô trông như thể trạng thái tinh thần và thể chất của cô “ổn,” tạo ấn tượng cho người xem rằng có thể đã có sự đồng ý trong hành vi tình dục.

Như Ito đã nhiều lần giải thích với truyền thông, cô đã chọn “lợi ích cộng đồng” thay vì sự đồng thuận tập thể.

Eric Nyari, nhà sản xuất của “Black Box Diaries”, cho biết bộ phim đã được rà soát về mặt pháp lý cả ở Nhật Bản lẫn Hoa Kỳ, và ông nói: “Có rất nhiều ví dụ về các bộ phim tài liệu trên thế giới đã sử dụng tài liệu mà không có sự đồng ý, nhằm hé lộ những vị trí quyền lực.”

Đúng vậy, Ito đã phá vỡ các quy tắc ở Nhật Bản, một xã hội nơi sự đồng thuận tập thể và nhận dạng cá nhân đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập uy tín của mỗi người. Bất cứ ai hay bất cứ điều gì thách thức những giá trị đó thường sẽ bị loại bỏ.

Mặc dù chưa có lời giải thích chính thức về lý do tại sao bộ phim chưa được phân phối, nhưng tôi nghi ngờ rằng các rạp chiếu phim đang chờ đợi xem liệu những lời chỉ trích đối với Ito sẽ sớm tan biến hay không. Tôi thấy có một mô hình quen thuộc tương tự như với “Unbroken” của Angelina Jolie và “Oppenheimer” của Christopher Nolan.

“Unbroken” kể câu chuyện có thật về Louis Zamperini, một cựu chiến binh Chiến tranh thế giới thứ hai của Mỹ đã sống sót sau những đối xử tàn nhẫn từ các binh sĩ Nhật Bản. Mặc dù bộ phim đã ra mắt tại Mỹ vào cuối năm 2014, nhưng đến khi nó được chiếu tại Nhật Bản thì đã đến đầu năm 2016. Cách trình bày sự tàn bạo trong chiến tranh của Nhật đã chạm đến một điểm nhạy cảm ở một quốc gia mà nhiều người coi mình là nạn nhân của những vụ ném bom nguyên tử.

Tương tự, “Oppenheimer” của Nolan, bộ phim khai thác quá trình tạo ra bom nguyên tử và cuộc đời của J. Robert Oppenheimer, đã được phát hành tại Nhật Bản sau một sự trì hoãn tám tháng. Điều này khá bất thường, khi các bộ phim của Nolan thường được ra mắt tại đây chỉ sau một tuần kể từ khi ra mắt ở Mỹ. Bộ phim tập trung vào vai trò của Mỹ trong việc chế tạo bom, trong khi hầu như không đề cập đến sự tàn phá tại Hiroshima và Nagasaki, đã gây ra nhiều chỉ trích.

Cả hai bộ phim đều gặp phải sự kháng cự vì cách chúng thể hiện bản sắc tập thể của người Nhật, dẫn đến sự trì hoãn khi các nhà phân phối chờ đợi cho đến khi cảm xúc của công chúng lắng xuống. Sự do dự này phản ánh cuộc đấu tranh không ngừng của Nhật Bản trong việc đối mặt với quá khứ đen tối của mình, đồng thời cân bằng giữa những nhạy cảm văn hóa, sự phản ánh lịch sử và niềm tự hào dân tộc.

Khi Ito công khai câu chuyện của mình vào năm 2017, cô đã phải đối mặt với sự phản ứng dữ dội ngay lập tức. Mặc dù mặc trang phục công sở kín đáo trong buổi họp báo của mình, cô vẫn bị chỉ trích khắt khe với những lời “xấu hổ về tình dục” chỉ vì chiếc áo sơ mi có cúc mở hơi lỏng — chỉ một hoặc hai cúc bị mở thôi! Thậm chí, quyết định chỉ sử dụng tên đầu tiên, Shiori, để bảo vệ gia đình đã khiến cô vướng phải những cáo buộc vô căn cứ cho rằng cô không thực sự là người Nhật và có thể là người Zainichi (người gốc Hàn sinh sống hoặc có quốc tịch Nhật). Ito thậm chí còn bị gọi là hannichi (người chống Nhật).

Loại chỉ trích này cho thấy cách mà xã hội Nhật thường sử dụng câu hỏi về sự thuộc về như một vũ khí chống lại những người thách thức các chuẩn mực của nó.

Igor Prusa, một chuyên gia nghiên cứu về Nhật Bản và lý thuyết truyền thông tại Đại học Ambis Prague, đã đưa ra một góc nhìn sâu sắc hơn về lý do tại sao hành động của Ito lại gây tranh cãi đến vậy. “Shiori Ito xuất hiện như một điều dị thường đối với hệ thống gia trưởng truyền thống: thông minh, song ngữ, có học thức, xinh đẹp, trẻ trung, tự tin. Ở Nhật Bản, các nạn nhân của tấn công tình dục thường được giữ ẩn danh, nhưng Ito đã đứng ra và phá vỡ mọi kỳ vọng về những nạn nhân của tấn công tình dục nói riêng, và phụ nữ Nhật nói chung. Cô không tuân theo nghi thức buộc phải cúi đầu và rơi nước mắt tại họp báo.”

Bằng cách từ chối tỏ ra yếu đuối hay tan vỡ, cô đã thách thức những quy tắc ngầm về hình ảnh “cô gái tốt” — và đặc biệt là một người sống sót sau khi bị cáo buộc cưỡng hiếp — mà xã hội Nhật Bản kỳ vọng.

Bộ phim không chỉ hé lộ những hành vi bắt nạt trực tuyến, mà còn cả những email độc hại và tiếng la hét trực tiếp từ những phụ nữ mà cô không quen biết, nhằm làm xấu hình ảnh của cô dưới mọi góc độ. Theo thời gian, cô cảm thấy bị đe dọa và buộc phải chuyển đến Vương quốc Anh, nơi cô hầu hết thời gian hiện nay sinh sống.

Trong mắt nhiều người Nhật, cô có thể bị coi là kẻ phá vỡ quy tắc, nhưng nhờ sự can đảm và dũng cảm thách thức các giá trị và nhận dạng tập thể của Nhật Bản, cô có thể đã tạo ra tác động tích cực đối với luật pháp về tấn công tình dục và xã hội Nhật.

Kể từ khi cô đứng ra công khai, Nhật Bản đã nâng độ tuổi đồng thuận tình dục từ 13 lên 16 và ban hành các luật mới về tấn công tình dục vào năm 2023. Phụ nữ trong nhiều ngành nghề — từ giải trí đến quân đội — đang bắt đầu lên tiếng về bạo lực tình dục. Các vụ lạm dụng những chàng trai trẻ tại công ty tài năng Johnny’s và một vụ bê bối tình dục tại Fuji TV cũng đã được phơi bày trong khoảng thời gian một năm qua.

Ito đã bị gạt ra lề sau khi thách thức các chuẩn mực của xã hội Nhật — không chỉ vì là một phụ nữ, mà còn vì là một cá nhân không có vị trí rõ ràng trong hệ thống phân cấp cứng nhắc của đất nước. Tuy nhiên, công việc của cô giờ đây có thể mở ra một cuộc xem xét lại cách xã hội cân bằng giữa các giá trị tập thể và nhu cầu giải quyết các vấn đề xã hội quan trọng.

(Waka Ikeda/Nikkei Asia)

Nhà nghèo nên hồi nhỏ tôi chỉ được nghe nhạc từ hàng xóm. Lớn lên một chút mới có chiếc máy cassette nhỏ hai cửa băng. Cả tủ nhạc loanh quanh liên khúc Tuấn Vũ, Mưa Bụi… Băng cassette nghe đến cũ mòn, đứt cả dây từ, phải lấy băng dính dán lại để nghe tiếp.

Ngày ấy Modern Talking, Boney M. còn được gọi là “nhạc đám cưới”, nhưng thực ra mọi người mở nhạc này quanh năm. Tôi “bị” nghe nhiều tới mức thuộc làu mấy bài hát phổ biến của Modern Talking, từ các đoạn nhạc dạo sôi động cho đến câu hát cao trào, nhớ lại thì âm hưởng bài nào cũng giống bài nào.

Bao nhiêu nước sông Lam đã chảy quay cầu. Bao nhiêu ban nhạc ra đời và tan rã. Bao nhiêu xu hướng âm nhạc đến rồi đi. Bao nhiêu ca sĩ nổi lên rồi vụt tắt. Người Thành Vinh vẫn nghe Modern Talking.

“Cheri, cheri lady

Going through emotion

Love is where you find it

Listen to your heart…”

Ngày Tết ngồi ngắm hoa đào, ngẫm nghĩ về những gì đã đổi thay, những gì không thay đổi ở thành phố nơi mình sinh ra và lớn lên, mới hay Vinh của tuổi thơ tôi đã không còn nữa. Không còn con kênh, bờ ao, rặng tre trước nhà. Tất cả đã bê tông hóa và ô nhiễm. Con kênh ngày xưa tôi nhảy xuống vẫy vùng nay đã là dòng nước đục ngầu, bốc mùi. Cây bàng đầu phố cùng lũ ve inh ỏi cũng không còn nữa. Mấy món ăn ngon nhất trong đời tôi từng ăn là dưới gốc bàng đó, bát đậu pha trắng nõn, mát ngọt; chiếc bánh gói nhân thịt thơm phức, nóng hổi… Những buổi đạp xe đi học trong gió Lào nóng hầm hập hay dưới cơn mưa tầm tã, cây bàng luôn đứng đó, mùa hè lá xanh, mùa đông lá chuyển sang vàng. Giờ thì nó chỉ còn trong trí nhớ của tôi.

Thành phố bây giờ rộng hơn, nhiều tòa nhà cao tầng hơn, ô tô đầy đường… Nhưng thật lòng mà nói, mấy chục năm đô thị hóa chỉ có vậy thì chậm quá. Hạ tầng giao thông không cải thiện đáng kể, nên khi ô tô nhiều lên, phố xá nhanh chóng trở nên chật chội, chen chúc.

Bao năm thấy thành Vinh không thay đổi gì nhiều, hay chính bản thân mình mới là người không thay đổi gì nhiều? Modern Talking, nhưng bao nhiêu năm vẫy vậy thì lấy đâu ra Modern?

Vinh là thành phố được tái thiết từ đống đổ nát sau chiến tranh. Năm 1974, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Xây dựng – Đỗ Mười đặt viên gạch đầu tiên trong buổi lễ khởi công xây dựng khu chung cư Quang Trung, thành phố Vinh. Chỉ vài chục năm sau khu chung cư biểu tượng này xuống cấp và đã được cải tạo bằng các tòa nhà mới. Hồi nhỏ tôi chỉ ước mơ thành phố quê mình phát triển với những tòa nhà cao chọc trời như các đô thị hiện đại trên ti vi. Nhưng lớn lên tôi mới nhận ra một điều xây nhà cao không quá khó, điều khó hơn là hình thành được công trình kiến trúc để mọi người tự hào và nhớ về. Một công trình kiến trúc biểu tượng cho thành Vinh là điều mà mấy chục năm người Vinh chưa làm được. Tệ hơn, thành phố giờ phát triển song nhà cửa lô nhô, lem nhem chẳng ra sao. Mà đâu chỉ thành Vinh, chẳng phải mấy công trình kiến trúc đáng kể nhất cho đến hôm nay ở các thành phố lớn nhất nước là do người Pháp để lại hay sao.

Dù gì Vinh với tôi là bình yên, là những gì quen thuộc, có phần cũ kỹ, nhưng vẫn rất là Modern Talking.

Võ Văn Thành

Nữ thần Tiếng Anh có thể trao quyền cho người Dalit, giúp họ có cơ hội thoát khỏi hàng thế kỷ bị áp bức,” nhà văn nổi tiếng thuộc cộng đồng Dalit, Chandra Bhan Prasad, tuyên bố. Ông coi tiếng Anh là một nguồn lực vô cùng quý giá đối với người Dalit. “Liệu những người Dalit nói tiếng Anh có còn bị mong đợi dọn cống rãnh hay đường phố không?” ông hỏi. “Liệu họ có hài lòng với công việc lao động chân tay trên các cánh đồng của địa chủ không?” Là một người vô thần, ông đã tạo ra hình tượng nữ thần này để gắn kết tiếng Anh với bản sắc Dalit, đẩy mạnh vị thế của cộng đồng mình từ tầng lớp thấp kém trong chế độ phong kiến lên tầng lớp hiện đại và độc lập. “Việc học tiếng Anh đã trở thành phong trào quần chúng lớn nhất mà thế giới từng chứng kiến,” ông viết.

Nhận định của ông không phải không có lý. Có khoảng 1,5 tỷ người—tương đương một trong năm người trên toàn cầu—nói tiếng Anh, khiến nó trở thành ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi nhất trong lịch sử nhân loại. Với tư cách là ngôn ngữ chính thức trong các tổ chức như Liên Hợp Quốc, NATO, WTO, và EU, tiếng Anh được xem là “ngôn ngữ chung của thế giới,” theo Rosemary Salomone trong cuốn The Rise of English: Global Politics and the Power of Language (Oxford). Cô lưu ý rằng, giống như các ngôn ngữ thuộc địa khác, tiếng Anh ban đầu lan rộng thông qua “chinh phục, cải đạo, và thương mại,” nhưng ngày nay, sự lan tỏa của nó được thúc đẩy bởi một yếu tố thứ tư mà Salomone gọi là “sự hợp tác.” Trên khắp thế giới, mọi người theo đuổi tiếng Anh và những cơ hội mà nó hứa hẹn. “Các bà mẹ Hàn Quốc chuyển con cái sang các quốc gia nói tiếng Anh để học bằng ngôn ngữ này,” Salomone quan sát. “Các trường đại học Hà Lan giảng dạy bằng tiếng Anh. Các nước ASEAN hợp tác với nhau qua tiếng Anh. Các nhà hoạt động chính trị sử dụng tiếng Anh để đăng tweet.”

Tuy nhiên, sự mở rộng của tiếng Anh cũng gây ra những lo ngại và phản đối. Salomone, một giáo sư luật tại Đại học St. John’s, tập trung vào các căng thẳng chính trị và pháp lý đi kèm với sự lan tỏa của tiếng Anh. Chẳng hạn, Pháp đã đấu tranh trong nhiều thập kỷ chống lại sự thống trị của tiếng Anh trong Cộng đồng Kinh tế Châu Âu và sau đó là trong EU. “Nếu sự xuất hiện của tiếng Anh khiến tiếng Pháp không còn là ngôn ngữ làm việc đầu tiên trong Cộng đồng,” Tổng thống Georges Pompidou cảnh báo vào năm 1971, “thì châu Âu sẽ không bao giờ hoàn toàn mang tính châu Âu.” Gần nửa thế kỷ sau, vào năm 2018, Tổng thống Emmanuel Macron tuyên bố tiếng Anh “quá chiếm ưu thế ở Brussels” và cam kết đẩy mạnh việc “dạy tiếng Pháp cho các quan chức châu Âu.”

Phần nào, sự lo ngại này phản ánh sự bất an về việc xói mòn các bản sắc văn hóa khác nhau. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu lo ngại một lý do khác về sự lan tỏa của tiếng Anh: khả năng thống trị nhận thức. Họ cho rằng ngôn ngữ ảnh hưởng đến cách chúng ta nhận thức và phản ứng với thế giới. Những đặc điểm độc đáo của tiếng Anh—ngữ pháp, các khái niệm, và mối liên hệ với văn hóa phương Tây—có thể tạo ra một cấu trúc thực tại mang tính áp đặt và tùy ý.

Những suy đoán về các tác động này rất phổ biến. Ví dụ, Prasad cho rằng tiếng Anh có một loại tính bình đẳng nội tại mà các ngôn ngữ Ấn Độ thiếu. “Tiếng Hindi đầy rẫy định kiến về đẳng cấp,” ông nói. “Các thành ngữ, cụm từ, câu nói, bài hát, câu chuyện cười đều hạ thấp người Dalit. Làm sao người Dalit có thể tự hào về cái gọi là tiếng mẹ đẻ này?” Trong khi đó, các trí thức khác, chẳng hạn như nhà văn người Kenya Ngũgĩ wa Thiong’o, cho rằng tiếng Anh chỉ là một công cụ khác để củng cố văn hóa Anh và Mỹ. Pierre Bourdieu, nhà xã hội học nổi tiếng người Pháp, đã bày tỏ một mối lo ngại phổ biến khi, vào năm 2001, ông tự hỏi liệu “có thể chấp nhận việc sử dụng tiếng Anh mà không có nguy cơ các cấu trúc tư duy của mình bị Anh hóa, mà không bị tẩy não bởi các mô hình ngôn ngữ này không.” Liệu ông có lý do để lo lắng?

Mọi người đều đồng ý rằng ngôn ngữ ảnh hưởng đến tư duy. Nếu tôi nói với bạn rằng tôi nuôi một con lửng và hai mươi hai con chim hoàng yến, bạn sẽ có những suy nghĩ mới về cuộc sống gia đình của tôi. Câu hỏi thực sự là liệu một ngôn ngữ có những đặc điểm tác động đến cách người nói của nó suy nghĩ hay không: Liệu nói tiếng Tây Ban Nha trong một tháng có làm cho các vật thể dường như có giới tính hơn không? Liệu nói tiếng Anh thay vì tiếng Hindi có khiến bạn bớt coi trọng đẳng cấp hơn và có lẽ cũng trở nên tư bản hơn không?

Ngày nay, những câu hỏi như thế thường được liên kết với Benjamin Lee Whorf, một nhà phân tích bảo hiểm cháy nổ học ngôn ngữ học tại Yale vào những năm 1930. Lịch sử vừa tử tế vừa nghiệt ngã với ông. Một mặt, tên của ông trở thành đồng nghĩa với một lý thuyết về cách ngôn ngữ ảnh hưởng đến tư duy, mặc dù lý thuyết này đã tồn tại trước ông ít nhất một thế kỷ. Mặt khác, phiên bản lý thuyết thường được gán cho ông lại quá cực đoan đến mức ít học giả hiện đại nào muốn nhận vinh dự này.

Whorf trình bày quan điểm của mình trong một bài tiểu luận có tiêu đề “Mối quan hệ giữa thói quen tư duy và hành vi với ngôn ngữ.” Khi so sánh cách người nói tiếng Anh thảo luận về thời gian (như một đối tượng có thể định lượng và chia cắt) và cách người nói tiếng Hopi thảo luận về thời gian (như một quá trình liên tục hơn, theo Whorf), ông đề xuất rằng những khác biệt ngôn ngữ góp phần tạo ra sự khác biệt trong cách mỗi nhóm hiểu dòng chảy của thời gian. Mặc dù những tuyên bố của ông táo bạo, ông cũng thận trọng, chỉ đưa ra các “mối liên hệ có thể truy dấu” giữa ngôn ngữ và hành vi, không có gì chắc chắn, và nhấn mạnh rằng ông “là người cuối cùng giả vờ rằng có điều gì đó rõ ràng như ‘một sự tương quan’.”

Đáng tiếc, sự tinh tế đó thường bị lãng quên. Whorf từ đó đã trở thành biểu tượng của thuyết quyết định ngôn ngữ—quan điểm cho rằng ngôn ngữ là yếu tố quyết định tối thượng của tư duy. Thuyết Whorf, như đôi khi được gọi, nhanh chóng dẫn đến những điều phi lý: nếu ngôn ngữ của bạn không có thì tương lai phù hợp, ngày mai sẽ không thể tưởng tượng được; nếu ngôn ngữ của bạn thiếu một số từ chỉ cảm xúc, bạn sẽ không bao giờ cảm thấy chúng. Những trẻ sơ sinh chưa biết nói, tinh tinh, và tất cả các sinh vật khác không biết ngôn ngữ, theo lý thuyết này, đều không thể thực hiện nhiều hoạt động tư duy cơ bản.

Thuyết Whorf và những thách thức mới

Thuyết Whorf, hay quan điểm cho rằng ngôn ngữ ảnh hưởng mạnh mẽ đến tư duy, đã trở thành mục tiêu bị phản bác không ngừng. Một số ví dụ phản bác nổi bật nhất liên quan đến những cá nhân không thể sử dụng hoặc hiểu ngôn ngữ. Một trường hợp điển hình là Brother John, một người Canada gốc Pháp 50 tuổi, mắc chứng mất ngôn ngữ (aphasia) theo từng giai đoạn. Ngay cả trong những khoảng thời gian mất khả năng ngôn ngữ, ông vẫn hoạt động khá ổn, theo một nghiên cứu năm 1980 được công bố trên tạp chí Brain and Language. Ông có thể sử dụng các công cụ phức tạp, làm theo các chỉ dẫn đã nhận từ trước, và đôi khi còn giấu được khuyết tật của mình khỏi những người khác.

Nhà khoa học nhận thức của Đại học Harvard, Steven Pinker, cũng nhiều lần chỉ ra các sai lầm của thuyết Whorf. Ông cho rằng những trải nghiệm phổ biến như khó tìm từ phù hợp hay sáng tạo thuật ngữ mới cho các khái niệm đã tồn tại đều làm suy yếu ý tưởng rằng ngôn ngữ luôn đi trước tư duy. Trong cuốn The Language Instinct (1994), ông kết luận rằng thuyết Whorf “sai, hoàn toàn sai.”

Đây là một đánh giá hợp lý nếu chúng ta đang bàn về phiên bản cực đoan nhất của thuyết Whorf. Tuy nhiên, các nghiên cứu mới nhất cho thấy vấn đề này phức tạp hơn nhiều. Thuyết Whorf sai—nhưng không hoàn toàn sai.

Những hiểu biết mới từ nghiên cứu đa ngôn ngữ

Julie Sedivy, tác giả cuốn Linguaphile: A Life of Language Love, viết: “Mỗi ngôn ngữ tôi nói không chỉ mang lại các mẫu âm thanh và cách sắp xếp từ riêng mà còn có thói quen xã hội và những phán xét về điều gì nên tha thứ, điều gì đáng bị lên án, và điều gì đáng kính trọng.” Là người sinh ra tại Tiệp Khắc cũ và lớn lên trong một môi trường ngôn ngữ hỗn loạn giữa Áo, Ý, và Canada, bà thông thạo năm ngôn ngữ từ khi còn học mẫu giáo. Trong cuốn sách của mình, bà mô tả cách các ngôn ngữ khác nhau định hình tư duy và so sánh chúng như những cá tính tranh giành sự chú ý trong tâm trí bà.

Các minh chứng từ những người nói nhiều ngôn ngữ như Sedivy đã góp phần làm sáng tỏ các quan điểm của Whorf. Một cách tiếp cận ôn hòa hơn, được gọi là “thuyết Whorf yếu” hoặc “tân Whorfianism”, cho rằng ngôn ngữ giống như một làn gió, đẩy con người đi theo các hướng khác nhau thay vì ràng buộc họ.

Các nghiên cứu hiện đại

Nhiều nghiên cứu tân Whorf đã trở thành kinh điển. Ví dụ, nghiên cứu năm 2007 của nhà tâm lý học Jonathan Winawer cho thấy người Nga, với hai từ cơ bản để chỉ màu xanh lam (goluboy cho xanh nhạt và siniy cho xanh đậm), phân biệt các sắc thái nhanh hơn người nói tiếng Anh.

Ngoài ra, các nghiên cứu khác tập trung vào cách ngôn ngữ nói về thời gian (như “dài” và “ngắn” trong tiếng Anh, so với “lớn” và “nhỏ” trong tiếng Hy Lạp) hoặc thứ tự sự kiện (như A sau B trong tiếng Anh, so với A dưới B trong tiếng Quan Thoại), kiểm tra xem những khác biệt này có tương quan với hiệu suất nhiệm vụ nhận thức hay không.

Tuy nhiên, một số nhà ngôn ngữ học vẫn hoài nghi. John H. McWhorter, trong cuốn The Language Hoax (2014), cho rằng những nghiên cứu này chỉ cho thấy các “khác biệt nhỏ nhặt” trong các tình huống được kiểm soát khắt khe.

Ngược lại, Caleb Everett, tác giả cuốn A Myriad of Tongues (Harvard), kết luận rằng các khác biệt trong ngôn ngữ có ý nghĩa quan trọng hơn. Ví dụ, người nói tiếng Aymara (Nam Mỹ) sử dụng không gian để nói về thời gian nhưng với một ẩn dụ thị giác: quá khứ là thứ họ có thể nhìn thấy và nằm trước mặt, còn tương lai thì không thể thấy và nằm phía sau.

Ngôn ngữ và tri giác giác quan

Một lĩnh vực hấp dẫn khác là từ vựng liên quan đến giác quan. Các nhà nghiên cứu như Asifa Majid và Niclas Burenhult phát hiện rằng người Jahai (Malaysia) có một vốn từ phong phú để mô tả mùi hương, với những từ trừu tượng như itpit (mùi nồng của sầu riêng, nước hoa, gỗ Aquilaria) và cnes (mùi xăng, khói, phân dơi). Trong các nghiên cứu, người Jahai dễ dàng gọi tên mùi hơn người nói tiếng Anh, bất kể mức độ quen thuộc với mùi hương.

Những phát hiện này thách thức giả thuyết lâu đời rằng ngửi là giác quan khó diễn tả nhất, đồng thời nhấn mạnh rằng các ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn định hình cách chúng ta hiểu thế giới.

Thuyết Whorf yếu và sức mạnh của ngôn ngữ

Majid và nhóm của bà đã đo lường khả năng “mã hóa” (codability) của năm giác quan trong 20 ngôn ngữ, bao gồm cả ba ngôn ngữ ký hiệu không liên quan. Trong đó, tiếng Anh—ngôn ngữ Tây Âu duy nhất được khảo sát—là ngôn ngữ duy nhất cho thấy khả năng mã hóa cao đối với thị giác và thính giác, nhưng lại thấp đối với các giác quan khác. Các nhà nghiên cứu nhận thấy sự “biến thiên tràn lan” trong cách các ngôn ngữ diễn đạt. Người nói tiếng Anh gặp khó khăn khi mô tả cảm giác chạm (như giấy nhám, vải nỉ, cao su), trong khi người nói một số ngôn ngữ khác, như Dogul Dom (Mali) và Siwu (Ghana), lại dễ dàng thống nhất mô tả. Ở nhiều ngôn ngữ như tiếng Lào, Farsi, Yucatec, và Quảng Đông, vị giác hóa ra là giác quan dễ diễn đạt nhất.

Khi các nhà nghiên cứu mở rộng phạm vi ra ngoài các ngôn ngữ lớn như tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, hay tiếng Quan Thoại, họ đã phát hiện những khác biệt từng được cho là không thể xảy ra. Hai mươi năm trước, ý tưởng về từ vựng trừu tượng cho mùi hương có vẻ phi lý. Nhưng nhờ nghiên cứu của Burenhult và Majid về tiếng Jahai, một ngôn ngữ của người săn bắn hái lượm ở Malaysia, điều này đã thay đổi. Ngoài ra, các đặc điểm ngôn ngữ từng được cho là phổ quát—như thời thì, đại từ nhân xưng, hay sự phân biệt danh từ và động từ—đôi khi cũng không tồn tại trong các ngôn ngữ ít được nghiên cứu.

Sự thích nghi của tiếng Anh qua văn hóa

Prasad hy vọng giới thiệu Nữ thần Tiếng Anh vào ngày 25 tháng 10 năm 2010 trong một ngôi đền bằng đá granite đen với các công thức khoa học và tên của những nhà văn lớn bằng tiếng Anh được khắc trên tường. Nhưng dự án này đã bị chính quyền địa phương ngăn chặn, và lý do có thể liên quan đến quyết định của Kumari Mayawati, Thủ hiến bang Uttar Pradesh thời điểm đó, người được tôn kính trong cộng đồng Dalit. Khi Yogi Adityanath, một nhà sư theo chủ nghĩa dân tộc Hindu, lên nắm quyền năm 2017, triển vọng xây dựng đền thờ càng trở nên mờ nhạt hơn.

Dưới thời của Đảng Bharatiya Janata (B.J.P.), tiếng Anh bị xem như biểu tượng của quá khứ thực dân và tầng lớp tinh hoa xa rời quần chúng, trong khi tiếng Hindi—”ngôn ngữ của quần chúng”—được tái hiện như biểu tượng của bản sắc chung, mặc dù chỉ khoảng 40% người Ấn Độ nói tiếng Hindi hoặc các phương ngữ của nó.

Mặc dù bất đồng về vai trò của tiếng Anh, cả Prasad và B.J.P. đều thừa nhận sức mạnh của ngôn ngữ này. Với họ, tiếng Anh không chỉ mở ra cơ hội kinh tế mà còn là một lực lượng tâm lý-xã hội, có thể tạo ra, duy trì, hoặc phá hủy các trật tự xã hội.

Sự biến đổi và tương tác của ngôn ngữ

Tuy nhiên, tiếng Anh ngày nay không còn giống như tiếng Anh được áp đặt bởi thực dân Anh hai thế kỷ trước. Ở Ấn Độ, tiếng Anh đã thích nghi với ngữ âm địa phương (như âm tiết cong lưỡi và âm bật hơi nhẹ), cách diễn đạt độc đáo (“Kindly do the needful and prepone our meeting to tomorrow itself, na?”), và việc sử dụng kính ngữ như “ji,” “sir,” và “sahib” để thể hiện sự tôn trọng.

Những sự tái cấu trúc này không phải là duy nhất. Tại Singapore, tiếng Anh đã hòa trộn với tiếng Mã Lai, Tamil, Hokkien để tạo nên Singlish, một ngôn ngữ pha trộn đầy màu sắc. Ở Tây Phi, Pidgin English, chịu ảnh hưởng mạnh từ các ngôn ngữ bản địa, đã phát triển thành một dạng tiếng Anh với cấu trúc ngữ âm độc đáo. Những ví dụ này, từ Jamaican patois đến Tok Pisin ở Papua New Guinea, đều minh chứng rằng ngôn ngữ không ngừng biến đổi để phù hợp với bối cảnh văn hóa và xã hội của người nói.

Pierre Bourdieu đúng khi nói rằng các mẫu hình ngôn ngữ ảnh hưởng đến con người. Nhưng nỗi lo sợ rằng chúng sẽ dẫn đến sự “tẩy não” dường như đã bị phóng đại. Ngôn ngữ không chỉ định hình cách chúng ta tư duy; cách tư duy của chúng ta cũng có thể thay đổi ngôn ngữ. Sự tương tác năng động giữa hai yếu tố này là câu chuyện liên tục về cách con người cố gắng làm cho thế giới và chính mình trở nên dễ hiểu hơn. Ngôn ngữ, suy cho cùng, là một cuộc đối thoại của nhân loại.

(Manvir Singh/Newyorker)

Haruki Murakami – nhà văn yêu thích của tôi – mở đầu một trong những cuốn sách của ông mà tôi thích nhất là cuốn “tôi nói gì khi nói về chạy bộ” như vậy.

Tôi không biết vì sao mọi người xung quanh tôi đều đang chạy bộ. Chạy sáng. Chạy chiều. Chạy đêm. Chạy cuối tuần. Chạy quanh công viên. Chạy quanh hồ Tây. Chạy quanh Hà Nội. Đi Huế chạy. Đi Hạ Long chạy. Đi TPHCM chạy. Ra nước ngoài tham gia giải chạy. Chạy 5km. Chạy 10km. Chạy 21km. Chạy 42km. Chạy đường nhựa. Chạy trên bãi biển. Chạy trail.

Mùa chạy nào mọi người cũng có mồ hôi.

Các giải chạy nhiều tới mức người dân ở khu vực trung tâm Hà Nội bị ảnh hưởng vì cấm đường, vì ồn ào đã phản ánh đến chính quyền địa phương, khiến đây trở thành một vấn đề gây tranh cãi trên mạng xã hội. 

Tôi biết chạy bộ là việc không hề dễ dàng. Vì tôi đã thử và tôi đã bỏ cuộc. Chạy 5km quanh công viên gần nhà thôi đã thở hổn hển, nên tôi thực lòng ngưỡng mộ những bước chân thoăn thoắt của mọi người. Bạn phải có thời gian. Bạn phải rất kiên trì. Bạn phải có ý chí tự nguyện đau khổ thì mới theo đuổi được môn chạy bộ. Vậy mà đang rất nhiều người tự nguyện khổ đau. 

Phong trào chạy bộ đã trở thành cú huých cho marathon Việt. Theo báo VnExpress – một đơn vị tổ chức các giải marathon uy tín, phong trào chạy bộ ở Việt Nam đã âm ỉ từ 2017 tới 2019 với những sự kiện được tổ chức đều đặn. Giai đoạn này tuy chưa đạt quy mô 10.000 người, cũng có giải thu hút 5.000 đến 8.000 vận động viên, trong đó có nhiều người nước ngoài.

Đến nay, các giải chạy trải rộng nhiều tỉnh, thành trong nước. Thống kê sơ bộ cho thấy trong năm 2024 đã có hàng trăm giải chạy bộ ở các cự ly khác nhau được tổ chức. Trong đó những giải chạy hơn chục nghìn người tham gia đã không còn hiếm. Đơn cử lượng vận động viên tham gia giải marathon quốc tế TPHCM Techcombank mùa thứ 7 vào đầu tháng 12/2024 là gần 18.000 người, tăng hơn 400% so với mùa đầu tiên.

Trong phong trào chạy bộ ở Việt Nam đã xuất hiện các nhân vật như anh Nguyễn Đình Trường, người Việt Nam chạy nhiều giải full marathon và ultra marathon nhất trong một năm, với việc hoàn thành 42 giải full marathon, 5 giải ultramarathon và một giải Ironman 70.3 năm 2024.

Nhìn rộng ra, phong trào chạy bộ non trẻ ở Việt Nam nằm trong xu hướng toàn cầu của sự bùng nổ các giải chạy marathon các thập kỷ gần đây. Theo một bài viết trên Nytimes, vào khoảng đầu thế kỷ 20, khi những cuộc chạy marathon đầu tiên được tổ chức, người ta cho rằng các cuộc đua này chỉ an toàn cho những người đàn ông trẻ, khỏe mạnh. Nhiều người thậm chí còn tin, một cách sai lầm, chạy bộ sẽ khiến phụ nữ vô sinh hoặc quá nam tính. Nhưng khi chạy đường dài trở nên phổ biến như một cách để giữ gìn sức khỏe thì ngày càng có nhiều người muốn tham gia. 

Giải marathon lâu đời nhất trên thế giới được tổ chức ở Boston (Mỹ). Vào một ngày lạnh giá tháng 4 năm 1924 – năm đầu tiên Marathon Boston cự ly 26,2 dặm (khoảng 42km) được tổ chức thay cho cự ly 24,8 dặm trước đó – chỉ có 140 người đàn ông xếp hàng để chạy. Một thế kỷ sau, vào tháng 4 năm 2024, khoảng 30.000 vận động viên đã vượt qua vạch xuất phát.

Vào tháng 11 năm 2024, giải marathon ở New York đã phá vỡ kỷ lục thế giới về số người về đích trong một giải chạy, với 55.646 vận động viên từ khắp nơi trên thế giới cán đích. Đây là một bước tiến xa so với khởi đầu khiêm tốn của giải này: Năm 1970, chỉ có 55 vận động viên hoàn thành cuộc đua với cự ly vòng quanh công viên trung tâm thành phố New York.

Có thể tóm tắt về sự bùng nổ các giải chạy trên toàn thế giới là số lượng người tham gia tăng lên, và thời gian hoàn thành cũng tăng lên. Lý do là khi chạy đường dài trở nên phổ biến trong vài thập kỷ qua, nhiều người chạy marathon hiện nay đã ở độ tuổi trung niên hoặc lớn tuổi hơn, và trong số những người mới tham gia thì nhiều người có thể lực kém và ít kinh nghiệm hơn. Thống kê của Nytimes cho thấy thời gian hoàn thành trung bình trong các cuộc chạy marathon ở Mỹ đã chậm lại đáng kể, ngay cả khi một số vận động viên hàng đầu đã chạy nhanh hơn.

Đến đây thì tôi muốn trả lời câu hỏi đặt ra trong tựa đề bài viết “Tại sao mọi người quanh tôi đều chạy bộ?”. Đơn giản vì mọi người muốn khỏe mạnh. Tất nhiên là có thể còn những lý do khác. Nhưng chỉ một lý do đó thôi cũng đáng để cổ vũ phong trào chạy bộ, và đáng để ăn mừng khi văn hóa chạy bộ đang dần chiếm lĩnh cuộc sống của chúng ta.

Ngày đầu tiên của năm mới 2025, tôi thức dậy và thấy trên newsfeed facebook nhiều anh chị, bạn bè đăng những tấm hình về đích trong một giải chạy bộ nào đó. Ồ, sao ngày nghỉ và trời lạnh thế này mà mọi người dậy sớm thế nhỉ? Tôi tự hỏi. 

Nếu chạy bộ thúc đẩy mọi người thực hiện những thay đổi tích cực trong lối sống của họ, đốt cháy calo và giảm cân, thì tại sao tôi lại đứng ngoài nhìn. Chẳng phải năm mới là thời điểm thích hợp để bắt đầu một lối sống mới hay sao. 

Võ Văn Thành

<p>Nhà bán lẻ này có cơ hội hưởng lợi từ việc độc quyền phân phối cuốn sách của một trong những nghệ sĩ nổi tiếng nhất nước Mỹ, tái hiện chuyến lưu diễn lịch sử.</p>

<p>Target đang rất cần một cú hích. Công ty đã phải đối mặt với sự sụt giảm lợi nhuận và doanh số, dần mất thị phần vào tay các đối thủ như Walmart và Amazon, khi người tiêu dùng tập trung vào các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm hơn là các sản phẩm thời trang hay đồ gia dụng hợp xu hướng.</p>

<p>Cuốn sách của Swift sẽ được bán tại các cửa hàng Target và trên trang web của hãng trong tuần này. Hợp đồng độc quyền giúp Target không cần phải giảm giá cho cuốn sách trị giá 39,99 USD.</p>

<p>Toàn bộ kế hoạch ra mắt cuốn sách của Swift rất khác thường, từ quyền phân phối độc quyền của Target cho đến cách xuất bản. Nữ ca sĩ nổi tiếng với các bản hit như <em>Love Story</em> và <em>Shake It Off</em> đã tự xuất bản cuốn sách thông qua Taylor Swift Publications thay vì hợp tác với một nhà xuất bản sách thương mại truyền thống.</p>

<p>“Trước đây cũng đã có người làm như vậy, nhưng điều này rất hiếm vì có nhiều yếu tố phức tạp,” Lorraine Shanley, chủ tịch công ty tư vấn ngành xuất bản Market Partners International, nhận xét về quyết định tự xuất bản của Swift. Bà cho biết hiện nay phần lớn các khâu hậu cần có thể được thuê ngoài, và “trong trường hợp của một người như Taylor, bất kỳ ai cũng sẵn sàng hợp tác với cô ấy dưới bất kỳ hình thức nào.”</p>

<p>Với Taylor Swift, việc phá vỡ các quy tắc truyền thống trong kinh doanh không còn là điều xa lạ. Cô đã thu âm lại các bản gốc của mình sau khi mất quyền sở hữu danh mục nhạc ban đầu, giành lại quyền kiểm soát tài chính và nghệ thuật đối với tác phẩm. Cô từng từ chối cung cấp nhạc trên Apple và Spotify để buộc các nền tảng này thay đổi chính sách. Gần đây, cô phát hành bộ phim hòa nhạc từ chuyến lưu diễn <em>Eras</em> trực tiếp với chuỗi rạp AMC, loại bỏ các nhà phân phối trung gian.</p>

<p>Swift và Target đặt kỳ vọng rất lớn vào <em>The Eras Tour Book</em>. Theo một nguồn tin thân cận, số lượng in ban đầu đã lên tới 2 triệu bản.</p>

<p>Để so sánh, cuốn sách bán chạy nhất năm 2023, tiểu thuyết <em>It Ends with Us</em> của Colleen Hoover, bán được gần 1,3 triệu bản in, theo Circana BookScan.</p>

<p>Hồi ký <em>Becoming</em> của cựu đệ nhất phu nhân Michelle Obama đã bán được 3,1 triệu bản vào năm 2018, sau khi phát hành vào tháng 11 năm đó, theo dữ liệu từ các nhà thống kê xuất bản.</p>

<p>“Sự khác biệt lớn là sách của Michelle Obama được bán ở khắp nơi, trong khi sách của Taylor Swift chỉ được phân phối độc quyền tại Target,” Brenna Connor, một nhà phân tích trong ngành, nhận định.</p>

<p>Rob Sheffield, biên tập viên cộng tác của <em>Rolling Stone</em> và là tác giả cuốn sách về Taylor Swift <em>Heartbreak Is the National Anthem</em> ra mắt đầu tháng này, chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn rằng ông thường nghe mọi người khen ngợi tài năng tiếp thị của Swift, nhưng ông cho rằng điều đó chưa nắm bắt được cốt lõi vấn đề.</p>

<p>“Có rất nhiều người giỏi tiếp thị, nhưng chỉ có một người đã viết nên <em>New Romantics</em> hay <em>Ours</em>,” ông nói, nhắc đến hai ca khúc của Swift.</p>

<p>Target đã công bố tin tức về cuốn sách độc quyền của Taylor Swift vào tháng trước bằng các bài đăng trên mạng xã hội, đồng thời phát sóng một đoạn quảng cáo dài 30 giây trên các chương trình như <em>Good Morning America</em> và <em>Dancing with the Stars</em> của ABC.</p>

<p>Cuốn sách dài 256 trang là một bản tổng hợp đầy hình ảnh sống động về chuyến lưu diễn hoành tráng, và hiện đang nằm trong danh sách quà mong muốn dịp lễ của nhiều bạn trẻ (và cả người lớn). Sách chứa hơn 500 hình ảnh, bao gồm phác thảo trang phục, hình ảnh tập luyện và cả những dòng chia sẻ của chính Swift.</p>

<p>“Đối với nhiều người, cuốn sách này lưu giữ quãng thời gian tuyệt vời nhất mà họ đã trải qua” Richard Pine, một chuyên gia văn học, chia sẻ.</p>

<p>Trong buổi họp báo cáo lợi nhuận quý ba gần đây của Target, Giám đốc điều hành Brian Cornell dự đoán rằng sự hợp tác này “sẽ là yếu tố thu hút khách hàng đến với chúng tôi trong một mùa lễ quan trọng.”</p>

<p>Để khuyến khích khách hàng đến khu vực trưng bày sách vào thứ Sáu, Target sẽ phát nhạc của Taylor Swift tại các cửa hàng của mình.</p>

<p>Bản thân Swift đã làm rất ít để quảng bá cho cuốn sách ngoài một vài bài đăng trực tuyến. Tuy nhiên, bài đăng trên Instagram của cô vào ngày 15 tháng 10 về cuốn sách đã thu hút hơn 3,6 triệu lượt thích. Đại diện của Swift không phản hồi yêu cầu bình luận.</p>

<p>Theo các nhà quan sát trong ngành, Swift có lẽ không cần làm gì thêm – người hâm mộ của cô rất trung thành, bất kể sản phẩm là gì. Vào tháng 10 năm 2023, bộ phim <em>The Eras Tour</em> đã đạt doanh thu hơn 126 triệu USD trên toàn cầu ngay trong tuần đầu công chiếu và trở thành phim hòa nhạc có doanh thu cao nhất mọi thời đại. Một công ty sản xuất kim tuyến trang trí mặt đã trở nên nổi tiếng sau khi Swift sử dụng chúng trong một trận bóng đá của Kansas City Chiefs vào mùa thu năm nay. Và phiên bản <em>Little Golden Book</em> của cuốn tiểu sử <em>Taylor Swift</em> do Wendy Loggia viết, dành cho trẻ em từ 4 đến 8 tuổi, vẫn nằm trong top 10 sách tranh thiếu nhi bán chạy nhất của <em>New York Times</em> suốt 18 tháng kể từ khi phát hành.</p>

<p>“Target chắc chắn sẽ bán được một số lượng lớn sách, và cả cô ấy lẫn họ đều sẽ hài lòng,” Pine, chuyên gia văn học, nhận xét. “Mọi thứ sẽ được thực hiện theo đúng ý cô ấy, và sau đó cô ấy sẽ tiếp tục với dự án mới.”</p>

<p class="has-text-align-right"><strong><em>(Jeffrey A. Trachtenberg / WSJ)</em></strong></p>

Nhà bán lẻ này có cơ hội hưởng lợi từ việc độc quyền phân phối cuốn sách của một trong những nghệ sĩ nổi tiếng nhất nước Mỹ, tái hiện chuyến lưu diễn lịch sử.

Target đang rất cần một cú hích. Công ty đã phải đối mặt với sự sụt giảm lợi nhuận và doanh số, dần mất thị phần vào tay các đối thủ như Walmart và Amazon, khi người tiêu dùng tập trung vào các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm hơn là các sản phẩm thời trang hay đồ gia dụng hợp xu hướng.

Cuốn sách của Swift sẽ được bán tại các cửa hàng Target và trên trang web của hãng trong tuần này. Hợp đồng độc quyền giúp Target không cần phải giảm giá cho cuốn sách trị giá 39,99 USD.

Toàn bộ kế hoạch ra mắt cuốn sách của Swift rất khác thường, từ quyền phân phối độc quyền của Target cho đến cách xuất bản. Nữ ca sĩ nổi tiếng với các bản hit như Love Story và Shake It Off đã tự xuất bản cuốn sách thông qua Taylor Swift Publications thay vì hợp tác với một nhà xuất bản sách thương mại truyền thống.

“Trước đây cũng đã có người làm như vậy, nhưng điều này rất hiếm vì có nhiều yếu tố phức tạp,” Lorraine Shanley, chủ tịch công ty tư vấn ngành xuất bản Market Partners International, nhận xét về quyết định tự xuất bản của Swift. Bà cho biết hiện nay phần lớn các khâu hậu cần có thể được thuê ngoài, và “trong trường hợp của một người như Taylor, bất kỳ ai cũng sẵn sàng hợp tác với cô ấy dưới bất kỳ hình thức nào.”

Với Taylor Swift, việc phá vỡ các quy tắc truyền thống trong kinh doanh không còn là điều xa lạ. Cô đã thu âm lại các bản gốc của mình sau khi mất quyền sở hữu danh mục nhạc ban đầu, giành lại quyền kiểm soát tài chính và nghệ thuật đối với tác phẩm. Cô từng từ chối cung cấp nhạc trên Apple và Spotify để buộc các nền tảng này thay đổi chính sách. Gần đây, cô phát hành bộ phim hòa nhạc từ chuyến lưu diễn Eras trực tiếp với chuỗi rạp AMC, loại bỏ các nhà phân phối trung gian.

Swift và Target đặt kỳ vọng rất lớn vào The Eras Tour Book. Theo một nguồn tin thân cận, số lượng in ban đầu đã lên tới 2 triệu bản.

Để so sánh, cuốn sách bán chạy nhất năm 2023, tiểu thuyết It Ends with Us của Colleen Hoover, bán được gần 1,3 triệu bản in, theo Circana BookScan.

Hồi ký Becoming của cựu đệ nhất phu nhân Michelle Obama đã bán được 3,1 triệu bản vào năm 2018, sau khi phát hành vào tháng 11 năm đó, theo dữ liệu từ các nhà thống kê xuất bản.

“Sự khác biệt lớn là sách của Michelle Obama được bán ở khắp nơi, trong khi sách của Taylor Swift chỉ được phân phối độc quyền tại Target,” Brenna Connor, một nhà phân tích trong ngành, nhận định.

Rob Sheffield, biên tập viên cộng tác của Rolling Stone và là tác giả cuốn sách về Taylor Swift Heartbreak Is the National Anthem ra mắt đầu tháng này, chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn rằng ông thường nghe mọi người khen ngợi tài năng tiếp thị của Swift, nhưng ông cho rằng điều đó chưa nắm bắt được cốt lõi vấn đề.

“Có rất nhiều người giỏi tiếp thị, nhưng chỉ có một người đã viết nên New Romantics hay Ours,” ông nói, nhắc đến hai ca khúc của Swift.

Target đã công bố tin tức về cuốn sách độc quyền của Taylor Swift vào tháng trước bằng các bài đăng trên mạng xã hội, đồng thời phát sóng một đoạn quảng cáo dài 30 giây trên các chương trình như Good Morning America và Dancing with the Stars của ABC.

Cuốn sách dài 256 trang là một bản tổng hợp đầy hình ảnh sống động về chuyến lưu diễn hoành tráng, và hiện đang nằm trong danh sách quà mong muốn dịp lễ của nhiều bạn trẻ (và cả người lớn). Sách chứa hơn 500 hình ảnh, bao gồm phác thảo trang phục, hình ảnh tập luyện và cả những dòng chia sẻ của chính Swift.

“Đối với nhiều người, cuốn sách này lưu giữ quãng thời gian tuyệt vời nhất mà họ đã trải qua” Richard Pine, một chuyên gia văn học, chia sẻ.

Trong buổi họp báo cáo lợi nhuận quý ba gần đây của Target, Giám đốc điều hành Brian Cornell dự đoán rằng sự hợp tác này “sẽ là yếu tố thu hút khách hàng đến với chúng tôi trong một mùa lễ quan trọng.”

Để khuyến khích khách hàng đến khu vực trưng bày sách vào thứ Sáu, Target sẽ phát nhạc của Taylor Swift tại các cửa hàng của mình.

Bản thân Swift đã làm rất ít để quảng bá cho cuốn sách ngoài một vài bài đăng trực tuyến. Tuy nhiên, bài đăng trên Instagram của cô vào ngày 15 tháng 10 về cuốn sách đã thu hút hơn 3,6 triệu lượt thích. Đại diện của Swift không phản hồi yêu cầu bình luận.

Theo các nhà quan sát trong ngành, Swift có lẽ không cần làm gì thêm – người hâm mộ của cô rất trung thành, bất kể sản phẩm là gì. Vào tháng 10 năm 2023, bộ phim The Eras Tour đã đạt doanh thu hơn 126 triệu USD trên toàn cầu ngay trong tuần đầu công chiếu và trở thành phim hòa nhạc có doanh thu cao nhất mọi thời đại. Một công ty sản xuất kim tuyến trang trí mặt đã trở nên nổi tiếng sau khi Swift sử dụng chúng trong một trận bóng đá của Kansas City Chiefs vào mùa thu năm nay. Và phiên bản Little Golden Book của cuốn tiểu sử Taylor Swift do Wendy Loggia viết, dành cho trẻ em từ 4 đến 8 tuổi, vẫn nằm trong top 10 sách tranh thiếu nhi bán chạy nhất của New York Times suốt 18 tháng kể từ khi phát hành.

“Target chắc chắn sẽ bán được một số lượng lớn sách, và cả cô ấy lẫn họ đều sẽ hài lòng,” Pine, chuyên gia văn học, nhận xét. “Mọi thứ sẽ được thực hiện theo đúng ý cô ấy, và sau đó cô ấy sẽ tiếp tục với dự án mới.”

(Jeffrey A. Trachtenberg / WSJ)