Những thảo luận về miễn phí xe buýt ở TPHCM mà tôi quan sát thấy trên facebook thú vị ở chỗ nó không đơn giản một chiều.

Nhiều người ủng hộ. Nhưng cũng có nhiều người đặt ra những câu hỏi.

Thực ra TPHCM không phải đô thị đầu tiên áp dụng chính sách này. Đây là một xu hướng toàn cầu. Tính đến năm 2025, giao thông công cộng miễn phí đã được triển khai tại 100 nơi trên thế giới. Luxembourg là quốc gia đầu tiên trên thế giới chơi lớn khi miễn phí toàn bộ phương tiện công cộng vào năm 2020. Tại Pháp, hơn 45 chính quyền địa phương đã thực hiện một hình thức giao thông công cộng miễn phí nào đó.

Dunkirk, thành phố miền Bắc nước Pháp mà các bạn mê phim chắc đều đã xem bộ phim bom tấn của Christopher Nolan về địa danh này, là nơi đã triển khai miễn phí xe buýt với cách làm bài bản.

Từ năm 2014, thị trưởng Patrice Vergriete quyết tâm xóa sổ giá vé xe buýt. Ông dành đúng 4 năm (2014–2018) để truyền thông rộng rãi, khảo sát cư dân, đơn giản hóa lịch trình, nâng cấp phương tiện, di chuyển bến xe và mở rộng đội xe. Năm 2015 họ thí điểm miễn phí vào cuối tuần trước, rồi mới triển khai toàn bộ 7 ngày/tuần vào tháng 9/2018. Hiện nay Dunkirk có khoảng 150 xe buýt phục vụ 200.000 cư dân trên 18 tuyến.

Bí quyết không phải là “cho không” rồi thôi. Chìa khóa thực sự là làm cho xe buýt trở nên đáng đi. Xe được vệ sinh mỗi ngày, ghế hỏng thay trong vòng một ngày, mỗi tuyến có xe trong vòng 10 phút, và ứng dụng điện thoại cho phép hành khách theo dõi xe theo thời gian thực.

Share

Kết quả là số hành khách đi xe buýt tại Dunkirk tăng 165% kể từ khi áp dụng chính sách. 10% người dùng xe buýt ở đây đã thẳng tay “chia tay” xe hơi từ năm 2018, kéo theo mức sử dụng bãi đậu xe giảm 30%.

Trong cuộc bầu cử địa phương năm 2020, 99% người được hỏi xếp dịch vụ xe buýt miễn phí là chính sách công quan trọng nhất. Với chi phí 17 triệu euro mỗi năm, chỉ là một phần nhỏ trong ngân sách 500 triệu euro của thành phố, đủ để thấy đây không phải canh bạc liều lĩnh.

Tuy nhiên, đời không phải lúc nào cũng màu hồng. Một nghiên cứu năm 2025 tại Pháp chỉ ra rằng với các mạng lưới lớn vốn đã đông khách, việc miễn phí là “rất tốn kém”, vừa mất doanh thu vé, vừa làm hệ thống vốn quá tải gặp khó khăn nhiều hơn.

Chuyển sang New York, thành phố không bao giờ ngủ và cũng không bao giờ hết ùn tắc. Chiến thắng vang dội trong cuộc bầu cử thị trưởng năm 2025 của ông Mamdani gắn liền với đề xuất miễn phí toàn bộ hệ thống xe buýt thành phố, mạng lưới 348 tuyến, phục vụ 1,4 triệu lượt khách mỗi ngày. Không phải chuyện nhỏ.

Giá vé xe buýt ở New York vào khoảng 2,90 USD, cùng với vé tàu điện, là những khoản chi đáng kể hàng tháng của nhiều người dân New York. Đề xuất của ông Mamdani được cho sẽ giúp lượt đi xe buýt tăng 23%, tương đương gần 170 triệu chuyến/năm; tốc độ xe buýt trung bình tăng thêm 12%. Cần biết rằng xe buýt ở New York đang chạy khoảng 13 km/h, gần chậm nhất cả nước Mỹ.

Thách thức của đề xuất này chủ yếu nằm ở tiền, với ước tính 600 đến 800 triệu USD mỗi năm. Ngoài ra, chương trình thí điểm năm 2023 cho thấy một số tuyến xe buýt miễn phí không nhanh hơn, thậm chí chậm hơn một chút, do mất thêm thời gian đón khách. Miễn phí đông hơn, đông hơn thì chậm hơn, một bài toán không dễ giải.

Mặc dù thị trưởng Mamdani cam kết mạnh mẽ, xe buýt ở New York hiện vẫn chưa miễn phí. Ngược lại, giá vé còn nhích lên thêm vài xu. Cam kết chính trị đôi khi diễn ra chậm hơn cả tốc độ xe buýt New York.

Quay trở lại với câu chuyện ở TPHCM. Chắc chắn rằng miễn phí xe buýt là chính sách vừa có ý nghĩa giao thông, vừa có ý nghĩa môi trường, vừa mang giá trị an sinh xã hội sâu sắc, giúp người thu nhập thấp giảm chi phí đi lại.

Kỳ vọng hợp lý là khi xe buýt miễn phí, nhiều người sẽ để xe cá nhân ở nhà, qua đó giảm khí thải, giảm ùn tắc, giảm tiếng ồn, tăng số lượng hành khách và dần hình thành thói quen sử dụng giao thông công cộng trong cư dân đô thị. Một chuỗi domino đẹp, nếu được kích hoạt đúng cách.

Nhân tiện: Tôi nhớ lại những năm tháng sinh viên, mỗi lần đi từ ký túc xá ở Cầu Giấy lên phố Hòa Mã nhận nhuận bút, hành trình yêu thích vẫn là xe buýt cùng một bản nhạc thịnh hành hồi đó mà tôi vẫn nhớ giai điệu, dù đã quên lời.

TPHCM dự kiến chi khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm cho chính sách miễn phí xe buýt. Không phải con số khổng lồ so với ngân sách thành phố, nhưng chắc chắn không phải chuyện vặt, thực ra còn lớn hơn tổng thu ngân sách của khá nhiều tỉnh trước thời điểm sáp nhập.

Vấn đề then chốt là miễn phí phải đi cùng với cải thiện chất lượng dịch vụ và mở rộng mạng lưới. Trước hết, ngân sách bảo trì, nâng cấp xe và mở rộng tuyến phải được đảm bảo không bị cắt giảm. Sau đó, thành phố cần đầu tư thêm. Nghĩa là con số không thể chỉ dừng lại ở 7.000 tỷ.

Một lo ngại cũng nên được tính đến là quá tải hệ thống. Miễn phí sẽ thu hút nhiều khách người, xe buýt trở nên đông đúc và ngột ngạt, đặc biệt vào giờ cao điểm. Nghịch lý là: xe càng chật thì người ta càng muốn quay lại xe cá nhân. Cần tránh cú phản tác dụng này.

Thực ra, giá vé xe buýt hiện tại ở TPHCM không đắt đến mức khiến người ta “không kham nổi”. Với nhiều người, lý do không đi xe buýt không phải vì tiền vé, mà vì mạng lưới chưa thuận tiện, chất lượng dịch vụ chưa cao. Miễn phí không giải quyết được những vấn đề này.

Với giao thông công cộng, nhiều thành phố khác lại chọn con đường trung gian: miễn phí cho trẻ em, người già, người thu nhập thấp, vừa đảm bảo công bằng xã hội, vừa giữ lại đủ nguồn thu để duy trì và nâng cao chất lượng dịch vụ. Một cách tiếp cận thực dụng và có thể bền vững hơn.

TPHCM hiện đã miễn phí xe buýt cho người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật…, nhưng thành phố không muốn chỉ dừng lại như vậy. Với những người dân đang sử dụng xe buýt hàng ngày, đây chắc chắn là một tin vui.

Võ Văn Thành

Thời buổi này mà vẫn startup làm sách thì quả thật là dũng cảm. Không phải dũng cảm theo nghĩa bóng bẩy hay lãng mạn hóa, mà là theo kiểu một người biết rõ con đường phía trước gian nan đến thế nào mà vẫn bước vào.

Người Việt có sức đọc và văn hóa đọc rất thấp. Nếu dùng một sự so sánh nào đó thì sẽ đau lòng, nên thôi, hãy cứ để con số tự nói: bình quân mỗi người Việt đọc trung bình 4 quyển sách mỗi năm, nhưng trong đó 2,8 quyển là sách giáo khoa — tức là bắt buộc phải đọc, không đọc không được. Chỉ còn lại 1,2 quyển là sách mà người ta đọc vì muốn đọc, vì tò mò, vì yêu thích. Một năm có 365 ngày, và người Việt đọc trung bình hơn một cuốn sách tự chọn. Hơn một cuốn, chứ chưa đến hai cuốn.

Quy mô thị trường sách vì thế cũng rất nhỏ. Tổng doanh thu toàn ngành xuất bản năm 2024 đạt khoảng 4.500 tỷ đồng. Nghe có vẻ lớn, nhưng chia đều cho gần 100 triệu người Việt, mỗi người chỉ chi khoảng 44.500 đồng cho sách trong cả một năm. Con số đó tương đương một bát phở ăn sáng, hoặc hai cốc cà phê bình dân ven đường. Nghĩa là nếu bạn uống một ly cà phê sáng và một ly cà phê chiều hôm nay, bạn vừa tiêu hết “ngân sách sách” trung bình của một người Việt cho cả năm. Đó là thị trường mà những người làm sách đang phải sống trong đó.

Share

Tình cờ, chiều nay, một buổi chiều Hà Nội thật đẹp, trời mát mẻ và dịu dàng theo cái cách mà Hà Nội thỉnh thoảng mới chịu chiều lòng người, tôi ngồi trò chuyện tại một quán cà phê vỉa hè với người bạn đồng niên. Người bạn ấy vừa mở công ty sách, và đang trong những năm tháng đầu tiên của hành trình khởi nghiệp gian nan.

Tôi đến với tâm thế chuẩn bị để lắng nghe một người kể chuyện vất vả. Tôi biết số liệu. Tôi hiểu thị trường. Tôi nhìn rõ những áp lực mà một startup về sách phải đối mặt, từ chi phí in ấn, bản quyền, phát hành, cạnh tranh với mạng xã hội, đến tâm lý mọi người ngày càng ưa chuộng nội dung miễn phí, ngắn và nhanh.

Nhưng trái ngược hoàn toàn với những gì tôi hình dung, bạn lại rất vui vẻ. Không phải kiểu vui vẻ gượng gạo của người đang cố che giấu lo âu, mà là niềm vui thật sự, hứng khởi, tràn đầy năng lượng, và có một thứ gì đó mà tôi chỉ có thể gọi là niềm tin. Tin vào lựa chọn của mình. Tin rằng điều mình đang làm là có ý nghĩa.

Bạn nói say sưa. Về những cuốn sách đang ấp ủ, về triết lý biên tập. Bạn muốn làm sách chất lượng, sách mà người đọc cầm lên tay sẽ thấy người làm ra nó đã nghiêm túc đến từng trang, từng chữ. Bạn nói về những tác giả mà bạn ngưỡng mộ, những bản dịch mà bạn muốn mang về cho bạn đọc Việt, những dự án dài hơi.

Tôi ngồi nghe và nhận ra mình đang được truyền cảm hứng. Một buổi chiều không hề lên kế hoạch, giữa những tiếng xe cộ ồn ào và làn gió mát thổi qua mái hiên quán nhỏ, câu chuyện của bạn khiến tôi nghĩ nhiều hơn về việc đọc sách, hay đúng hơn, về việc chúng ta đang không đọc sách.

Tôi hiểu. Cuộc sống bận rộn. TikTok hấp dẫn. Một video 30 giây có thể cho bạn cảm giác đã “cập nhật” điều gì đó. Reels, Shorts, podcast, newsletter, thông tin đến từ mọi hướng, nhanh hơn bao giờ hết. Ai còn thời gian ngồi đọc cả một cuốn sách?

Nhưng thủ tướng Singapore Lý Hiển Long đã đặt ra một câu hỏi mà tôi nghĩ mỗi chúng ta đều nên dừng lại để suy nghĩ: trong thế giới thay đổi nhanh chóng ngày nay, làm thế nào chúng ta đối phó với dòng chảy thông tin liên tục? Thông tin sai lệch không chỉ gây nhầm lẫn, nó có thể ảnh hưởng đến hành động và tác động đến xã hội theo những cách khó có thể đảo ngược. Và đọc sách, theo ông, chính là cách dạy chúng ta suy nghĩ rõ ràng giữa sự hỗn loạn. Không phải đơn thuần là thu thập sự thật, mà là biết cách xem xét các quan điểm khác nhau, đặt câu hỏi về các giả định và định kiến, và quan trọng hơn, hình thành quan điểm của riêng mình, thay vì dựa vào người khác để giải thích thế giới cho mình.

Tôi là nhà báo. Tôi tiếp xúc với thông tin mỗi ngày, thực ra là mỗi giờ. Công việc đòi hỏi tôi phải cập nhật liên tục, phải đọc nhanh, xử lý nhanh, phản ứng nhanh. Thế nhưng, chính vì vậy mà tôi càng hiểu sự khác biệt giữa việc tiêu thụ thông tin và việc đọc sách. Thông tin đến rồi đi. Sách ở lại. Sách buộc bạn chậm lại, suy nghĩ sâu hơn, kết nối những ý tưởng không liên quan với nhau theo những cách mà không một bản tin nào có thể làm được.

Tôi vẫn luôn cố gắng dành thời gian cho việc đọc sách, để học hỏi những điều mới, làm mới vốn kiến thức và cập nhật những ý tưởng của mình. Điều đó không phải lúc nào cũng dễ dàng. Có những tuần tôi không mở được một trang sách nào. Có những cuốn tôi đọc dở rồi để đó tháng này qua tháng khác. Nhưng tôi vẫn cố. Vì tôi biết rằng nó luôn luôn đáng giá.

Vậy nên, nếu bạn đang đọc những dòng này, tôi chỉ muốn nói một điều đơn giản: hãy đọc sách. Hoặc nếu thật sự không có thời gian, thì hãy mua sách. Mua về để ở nhà, như một lời nhắc nhở với chính mình. Mua tặng người khác, như một cách nói rằng bạn quan tâm đến họ đủ để muốn họ lớn lên cùng những ý tưởng tốt đẹp. Dù bận rộn đến đâu, dù TikTok có hấp dẫn thế nào, tôi hy vọng tất cả chúng ta đều có thể tìm được thời gian, năng lượng và khả năng để biến việc đọc sách thành một thói quen, như tôi đã và đang cố gắng làm.

Và quan trọng hơn, hãy mua sách để ủng hộ những người đang dũng cảm làm điều đó, những người như người bạn của tôi, ngồi ở quán cà phê vỉa hè một buổi chiều Hà Nội đẹp trời, mắt sáng lên khi nói về những cuốn sách mà họ muốn làm. Thị trường sách Việt Nam cần những người như vậy. Và những người như vậy cần chúng ta.

Võ Văn Thành

Cách đây vài năm chúng tôi ngồi cà phê thường buôn chuyện về một anh bạn suốt tuần quên cầm ví tiền theo người mỗi khi ra đường (vô tình hoặc cố tình không rõ), mà vẫn sống sót như một kỳ tích. Anh ấy chẳng chi tiêu gì cả giữa Hà Nội đắt đỏ. Ai lại có thể hồn nhiên thế mỗi khi ra đường nhỉ?

Nhưng bây giờ thì thực sự mọi người đi đâu chẳng cần cầm ví theo. Tất cả có trong điện thoại. “Quên ví cũng chẳng sao” không còn là đặc quyền của anh bạn ấy nữa. Tôi thanh toán qua mã QR gần như mọi nơi, từ ly cà phê vỉa hè đến hóa đơn siêu thị. Tiền mặt trở thành thứ thỉnh thoảng mới dùng đến.

Chiếc điện thoại di động chắc chắn là một trong những phát minh có ảnh hưởng sâu rộng nhất đến đời sống hiện đại. Nó không chỉ thay đổi công nghệ, mà đã thay đổi cách con người giao tiếp, làm việc, tiêu tiền, đọc tin tức, nghe nhạc, yêu nhau và tranh cãi.

Trong lĩnh vực báo chí, cuộc cách mạng “mobile first” đã trở thành mệnh lệnh sống còn từ nhiều năm qua: viết và thiết kế nội dung phải ưu tiên cho màn hình điện thoại trước, rồi mới nghĩ đến máy tính.

Điện thoại ngày nay như là chi thứ năm của hầu hết mọi người.

Công ty khởi đầu cuộc cách mạng đó là Apple, với chiếc iPhone thế hệ đầu tiên ra mắt năm 2007. Hôm nay 1/4/2026 kỷ niệm tròn 50 năm ngày Steve Jobs và Wozniak đến căn hộ của Ronald Wayne ở Mountain View để thảo ra thỏa thuận hợp tác: thành một công ty có tên là “trái táo”.

Share

Apple Computer là tên do Steve Jobs đề xuất. Đơn giản vì táo là một thứ quả trong chế độ ăn chay của Jobs lúc đó. Một lần vừa trở về từ trang trại táo, Jobs thấy cái tên “apple” đọc lên nghe vui vẻ, đầy sinh khí và không đáng sợ. Hơn nữa, chữ “A” giúp công ty đứng đầu tiên trong danh bạ điện thoại. Cả nhóm nhất trí với đề xuất này.

Những thập kỷ tiếp theo là hành trình đầy thăng trầm của Apple, Jobs bị đuổi khỏi chính công ty mình lập ra, rồi quay lại, vực dậy công ty bên bờ vực phá sản. Từ chiếc máy tính Macintosh năm 1984, đến iPod năm 2001, rồi đến iPhone năm 2007, mỗi sản phẩm đều là một cú hích thay đổi cả một ngành công nghiệp. Mọi người chuyển từ điện thoại nắp gập sang thứ có thể nhắn tin, gọi điện, lướt web, nghe nhạc và chơi game. Tất cả trong lòng bàn tay.

Tôi không nhớ chính xác mình mua chiếc iPhone đầu tiên năm nào, có lẽ là 2008. Kể từ đó tôi không đổi sang thương hiệu nào khác. Không phải vì tôi là fan cuồng Apple, mà đơn giản vì nó đủ tốt để dùng. Dần dần tôi dùng thêm một số sản phẩm khác trong hệ sinh thái của họ vì các thiết bị tích hợp với nhau tốt, và quan trọng là “pin khá trâu”. Có một lý do khác hơi cảm tính: sau khi đọc cuốn tiểu sử Steve Jobs của Walter Isaacson, tôi thấy mình yêu thích các sản phẩm ấy hơn một chút. Không phải vì Steve Jobs là người hoàn hảo, ông không phải vậy, mà vì câu chuyện về sự ám ảnh với cái đẹp, với sự đơn giản, với việc làm ra thứ gì đó thực sự tốt.

Về mặt kinh doanh, Apple hôm nay là một con số khổng lồ. Doanh thu hơn 416 tỷ đô la năm 2025, trong đó riêng iPhone chiếm trên 209 tỷ. Vốn hóa thị trường hiện ở mức 3,7 nghìn tỷ đô la, đứng thứ hai thế giới sau Nvidia. Nếu ai đó bỏ 1.000 đô la mua cổ phiếu Apple hồi công ty niêm yết năm 1980, khoản đó giờ trị giá khoảng 2,6 triệu đô la. Một con số khiến nhiều người tiếc nuối.

Dù vậy, những năm gần đây người ta bắt đầu nói đến việc Apple đã mất đi cái gì đó. Không còn sản phẩm truyền cảm hứng như trước. Và đặc biệt, Apple tỏ ra chậm chân trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo, điều mà các đối thủ khác đang chạy như vũ bão.

Không ai biết trái táo sẽ lăn về đâu. Apple sẽ trông như thế nào trong 50 năm tới, ngoài chiếc iPhone 68?

Còn tôi thì vẫn sẽ dùng điện thoại Iphone để quét mã QR, tạm thời là vậy. Không nhất thiết phải mang ví theo mỗi khi đi đâu, như anh bạn năm nào.

Võ Văn Thành

Bài báo “Thailand is losing ground to Vietnam” đăng trên tờ Bangkok Post ngày 23/2/2026 cảnh báo về việc nền kinh tế Thái Lan đang trì trệ và dần bị Việt Nam vượt mặt.

Dưới đây là các nội dung chính của bài báo:

1. Sự thu hẹp khoảng cách về GDP

• Các chuyên gia dự báo GDP của Việt Nam có khả năng bắt kịp Thái Lan chỉ trong vòng 2 năm tới nếu Thái Lan không có những cải cách kinh tế thực sự.

• Hiện tại, GDP của Thái Lan khoảng 500 tỷ USD, trong khi Việt Nam đã vượt mốc 400 tỷ USD và đang duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ.

2. Ưu thế về đầu tư (FDI) và xuất khẩu

• Việt Nam hiện sở hữu giá trị vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và giá trị xuất khẩu cao hơn so với Thái Lan.

• Việt Nam tận dụng tốt hơn các hiệp định thương mại tự do (FTA) và có chi phí vận hành (nhân công, năng lượng) cạnh tranh hơn.

3. Bước tiến về giáo dục và nhân lực

• Chất lượng giáo dục đại học của Việt Nam đang thăng hạng nhanh chóng. Ví dụ: Đại học Kinh tế TP.HCM đã lọt vào Top 500 thế giới, ngang hàng với Đại học Chulalongkorn danh tiếng của Thái Lan.

• Việt Nam đặt mục tiêu đưa các trường đại học vào Top 300 thế giới trong 5 năm tới, trong khi Thái Lan đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số và thiếu hụt lao động trình độ cao.

4. Những rào cản nội tại của Thái Lan

Bài báo chỉ ra các nguyên nhân khiến Thái Lan bị gán mác là “con bệnh của châu Á” (sick man of Asia):

• Bất ổn chính trị: Chính phủ thường xuyên thay đổi, các bộ trưởng thiếu chuyên môn sâu trong lĩnh vực quản lý.

• Tham nhũng và chính sách dân túy: Việc lạm dụng các chính sách dân túy kéo dài gây áp lực lên ngân sách nhưng không tạo ra giá trị cấu trúc bền vững.

• Thu nhập trung bình thấp: Thu nhập bình quân đầu người của Thái Lan bị kẹt ở mức 7.000 USD trong thời gian dài (so với mức 15.000 USD của Malaysia).

5. Du lịch và cơ sở hạ tầng

• Lượng khách du lịch đến Việt Nam tăng trưởng mạnh (khoảng 21 triệu lượt), trong khi Thái Lan có dấu hiệu suy giảm hoặc tăng trưởng chậm.

• Việt Nam đang đẩy mạnh hạ tầng với các dự án sân bay mới và đường sắt tốc độ cao, tạo áp lực lớn lên vị thế trung tâm logistics của Thái Lan.

Nhận định chung: Thái Lan cần thực hiện “song mã”: vừa kích thích kinh tế ngắn hạn, vừa cải cách cấu trúc (nông nghiệp, năng lượng, giáo dục) để lấy lại vị thế cạnh tranh.

______________________

Trên đây là bài báo của một tác giả Thái Lan đăng trên tờ báo nổi tiếng nhất Thái Lan. Tôi điểm lại để tham khảo. Nó không phản ánh quan điểm cá nhân của tôi, vì theo tôi bài báo thiếu chiều sâu và có một số thông tin chưa chính xác. Ví dụ, quy mô GDP theo giá hiện hành năm 2025 của Việt Nam ước đạt 12.847,6 nghìn tỷ đồng, tương đương 514 tỷ USD, chứ không phải vượt mốc 400 tỷ USD như bài báo đưa ra.

Dù GDP của hai nước xấp xỉ nhau, cần thấy rằng dân số Việt Nam là 100 triệu, còn Thái Lan 66 triệu. Nếu nhìn sâu hơn vào một vài con số báo báo đề cập, chúng ta sẽ thấy vẫn còn khoảng cách đáng kể, ví dụ:

– Thu nhập bình quân đầu người: Thái Lan 7.000 USD; Việt Nam 4.700 USD

– Đại học (Top 500 QS World University Rankings 2026): Thái Lan 2; Việt Nam 1

– Lượt khách quốc tế năm 2025: Thái Lan 32,9 triệu; Việt Nam 21,2 triệu.

Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và giá trị xuất khẩu của Việt Nam hiện đúng là cao hơn so với Thái Lan. Năm 2025: tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 475 tỷ USD, Thái Lan khoảng 340 tỷ USD; tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam hơn 38 tỷ USD, Thái Lan hơn 10 tỷ USD.

Tuy nhiên, bài báo không phân tích rõ trong cơ cấu xuất khẩu thì phần gia công – phần làm chủ chuỗi giá trị của mỗi nước chiếm tỷ lệ bao nhiêu; rồi năng lực sản xuất công nghiệp, cơ sở hạ tầng… cụ thể như thế nào.

Có một thực tế bài báo không đề cập là từ nhiều năm nay một số tập đoàn lớn của Thái Lan đã vào Việt Nam, thực hiện nhiều thương vụ M&A trị giá hàng tỷ USD, ở chiều ngược lại chuyện doanh nghiệp Việt Nam xâm nhập vào thị trường Thái Lan rõ ràng là khiêm tốn hơn.

Lũy kế đến cuối năm 2025, các nhà đầu tư Thái Lan đã đăng ký khoảng 14,96 tỷ USD vốn FDI tại Việt Nam với 775 dự án đầu tư còn hiệu lực, đứng thứ 8 trong số các quốc gia và vùng lãnh thổ có đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất vào Việt Nam tính theo tổng vốn đăng ký. Các lĩnh vực chủ yếu là: năng lượng, bán lẻ, chế biến thực phẩm, logistics, vật liệu xanh – công nghệ.

Dù sao, bài báo phản ánh một góc nhìn từ Thái Lan, cho thấy họ đang cảm nhận hơi nóng sau gáy trong cuộc đua giữa các nền kinh tế trong khu vực, và thẳng thắn nêu vấn đề với Chính phủ của họ.

Võ Văn Thành

Nếu lập một bảng xếp hạng những chương trình truyền hình được xem nhiều nhất thế giới, rất khó để có cái tên nào đủ sức giành vị trí số 1 từ Gala Tết Nguyên đán của Đài truyền hình trung ương Trung Quốc (CCTV).

Nói đúng hơn, đây là sản phẩm của Tập đoàn Truyền thông Trung Quốc, một cơ quan được hợp nhất từ ba đơn vị là Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV), Đài Phát thanh Quốc gia Trung Quốc (CNR) và Đài Phát thanh Quốc tế Trung Quốc (CRI).

Với các dân tộc ăn Tết theo lịch âm, giao thừa có ý nghĩa đặc biệt, và theo đó, chương trình truyền hình gắn với khoảnh khắc giao thừa cũng mang ý nghĩa là một sự kiện văn hóa chung gắn liền với sum họp gia đình – sự sum họp trong thời điểm cả xã hội cùng dừng lại.

Điều đó giải thích vì sao chương trình Táo quân nói riêng và chương trình truyền hình đêm giao thừa nói chung ở Việt Nam thu hút sự quan tâm, bàn luận hàng năm. Có thể nói đây là chương trình được bàn luận rôm rả nhất vào sáng mùng Một hàng năm.

Trở lại với Gala Tết Nguyên đán của CCTV, chương trình này đã được duy trì hơn 4 thập kỷ ở Trung Quốc, và những năm gần đây trở thành một sự kiện quốc gia hơn là chương trình truyền hình giải trí đơn thuần. Gala Tết Nguyên đán đã được đầu tư dàn dựng thành “bữa tiệc văn hóa”, sợi dây gắn kết tình cảm của người dân Trung Quốc vào thời khắc giao thừa, đồng thời phô diễn những tiến bộ công nghệ của đất nước.

Năm 2026, CCTV công bố tổng lượng người xem Gala Tết Nguyên đán trên tất cả nền tảng tăng 37,3% so với năm trước, đạt hơn 23 tỷ lượt xem – một kỷ lục của chương trình truyền hình trực tiếp. Đằng sau con số này là sự hợp tác giữa truyền hình truyền thống (CCTV) với các nền tảng mạng xã hội và video hàng đầu của Trung Quốc như RedNote, Bilibili, Kuaishou, Douyin.

Có thể nói, Gala Tết Nguyên đán không chỉ phát sóng; nó được phân phối như một chiến dịch nội dung khổng lồ.

Còn nếu chỉ tính lượng người xem trực tiếp trên TV, quy mô cũng đủ khiến nhiều thị trường truyền hình phải ngẩn ngơ: ước tính có thể lên tới hàng trăm triệu người, dựa trên thống kê gần 80% TV ở Trung Quốc đại lục bật xem chương trình vào đêm giao thừa. Ở đây, “rating” không đơn thuần là đo lường; nó gần như là một thói quen tập thể.

Gala Tết Nguyên đán và Super Bowl

Để hình dung độ “khủng” của Gala Tết Nguyên đán và vì sao hiếm có chương trình nào cạnh tranh được về lượt xem, thử đặt nó cạnh một tượng đài khác của truyền hình đại chúng: Super Bowl – chương trình truyền hình trận chung kết mùa giải bóng bầu dục nhà nghề ở Mỹ, gồm sân khấu âm nhạc giữa hiệp đấu. Đây thường là chương trình truyền hình có lượt xem nhiều nhất hàng năm ở Mỹ.

Theo thống kê của Nielsen, Super Bowl 2026 thu hút khoảng 125 triệu người xem trung bình trên các nền tảng truyền hình và kỹ thuật số – đứng thứ hai trong lịch sử Super Bowl tính theo lượng người xem trung bình. Ở thời điểm cao trào hiệp 2, số người xem đạt gần 138 triệu, mức cao nhất từng ghi nhận trong lịch sử truyền hình Mỹ. Nếu tính tổng số người xem ít nhất một phần trên mọi nền tảng, con số có thể lên đến gần 200 triệu khán giả. Rất ấn tượng – nhưng vẫn khiêm tốn nếu đặt cạnh tổng lượt xem của Gala Tết Nguyên đán.

Tuy nhiên, Super Bowl có một lợi thế mà Gala Tết Nguyên đán khó sánh: giá trị thương mại.

Quảng cáo trong Super Bowl nổi tiếng đắt đỏ. Mức giá khoảng 8 triệu USD cho 30 giây – và đó mới là chi phí mua sóng, chưa tính chi phí sản xuất, thuê người nổi tiếng, và cả một hệ sinh thái truyền thông ăn theo.

Tại Super Bowl 2026, có khoảng 66 quảng cáo xuất hiện trong chương trình chính, nhiều hơn các năm trước. Tổng giá trị quảng cáo được ước tính từ 528 đến 550 triệu USD (doanh thu trực tiếp từ thời lượng quảng cáo chính). Nếu gộp thêm quảng cáo trước – sau trận, các gói kỹ thuật số, tài trợ và những cấu phần thương mại liên quan, giá trị thực tế có thể còn vượt xa.

Với Gala Tết Nguyên đán, không dễ tìm số liệu chính thức về giá trị thương mại. Tuy vậy, một con số trên SCMP cho biết hợp đồng bốn công ty robot tham gia Gala 2026 (Unitree; Magiclab; Galbot; Noetix) ký với CCTV trị giá 100 triệu nhân dân tệ (khoảng 14 triệu USD).

So với Super Bowl, đây rõ ràng là mức khiêm tốn – ngay cả khi Gala có lượng người xem lớn hơn rất nhiều. Nhưng cũng chính chỗ này khiến Gala Tết Nguyên đán thú vị: nó không vận hành như một “siêu thị quảng cáo” theo kiểu Mỹ; nó giống một “sân khấu quốc gia”, nơi độ phủ đôi khi quan trọng hơn bảng giá.

Và vài năm gần đây – đặc biệt là năm nay – Gala đã tìm được một “mũi nhọn” để bùng nổ vượt biên giới: robot hình người.

Màn kung fu của robot và câu chuyện vượt ra ngoài giải trí

Những màn trình diễn của robot hình người trong Gala Tết Nguyên đán không chỉ gây ồ à ở Trung Quốc, mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ ra ngoài biên giới. Truyền thông và mạng xã hội Trung Quốc tràn ngập nội dung về Gala và các bước tiến robot hình người đã đành; điều đáng nói hơn là ngay cả những nền tảng vốn không truy cập được ở Trung Quốc như Facebook, X, YouTube cũng bàn luận xôn xao.

Các hãng truyền thông quốc tế lớn cũng không đứng ngoài cuộc. Hầu hết đều có bài tường thuật về Gala Tết Nguyên đán và phân tích chiến lược robot – AI của Trung Quốc, coi đây như một mảnh ghép trong bức tranh lớn hơn.

Reuters có bài viết “Robot hình người của Trung Quốc chiếm vị trí trung tâm trong chương trình biểu diễn Tết Nguyên đán”, cho hay sự chú ý đổ dồn vào lĩnh vực này diễn ra trong bối cảnh các ông lớn như AgiBot và Unitree đang chuẩn bị cho đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), và các công ty AI khởi nghiệp của nước này liên tục tung ra các mô hình tiên tiến mới.

Điều này cũng phản ánh một thực tế: robot hình người không còn chỉ là “màn biểu diễn công nghệ”. Nó là một câu chuyện đủ dễ hiểu để công chúng bàn tán, nhà đầu tư định giá, và nhà quản lý đưa vào chiến lược. Ở giai đoạn đầu của bất kỳ thị trường nào, sự chú ý đôi khi là nguồn lực quan trọng không kém nguồn vốn.

Trong Gala Tết Nguyên đán 2025, 16 robot Unitree cầm khăn tay nhảy múa đồng bộ với nghệ sĩ người thật. Chỉ vài tuần sau, người sáng lập Unitree đã gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại một hội nghị chuyên đề công nghệ cấp cao – sự kiện chuyên đề đầu tiên kể từ năm 2018.

Trong năm 2025, ông Tập Cận Bình đã gặp gỡ 5 nhà sáng lập công ty khởi nghiệp về robot – con số tương đương với 4 doanh nhân xe điện và 4 doanh nhân bán dẫn mà ông gặp trong cùng năm. Thông điệp ở đây khá rõ: robot (đặc biệt là robot hình người) đang được đặt ở vị trí chiến lược, ngang hàng với các ngành “xương sống” của cuộc đua công nghệ.

Đằng sau những màn robot chạy marathon, tung cú đá kung fu hay nhào lộn, là một ý tưởng rất thực dụng: Trung Quốc đặt robot và trí tuệ nhân tạo làm trọng tâm trong chiến lược sản xuất AI+ thế hệ tiếp theo, kỳ vọng lợi ích năng suất từ tự động hóa sẽ bù đắp áp lực của lực lượng lao động già hóa.

Theo các nhà phân tích, robot hình người “gói” được nhiều thế mạnh của Trung Quốc vào cùng một câu chuyện: AI, chuỗi cung ứng phần cứng, và tham vọng sản xuất. Nó cũng là dạng công nghệ “nhìn thấy được” – dễ hiểu nhất với công chúng và quan chức, so với những tiến bộ AI nằm sâu trong phòng nghiên cứu.

Từ góc nhìn đó, Gala Tết Nguyên đán của CCTV không chỉ để giải trí đêm giao thừa. Nó còn là sân khấu để làm nổi bật tham vọng công nghệ của Bắc Kinh: từ chương trình vũ trụ, máy bay không người lái, đến robot. Và các công ty xuất hiện nổi bật trên sân khấu có thể nhận những phần thưởng: đơn đặt hàng chính phủ, sự chú ý của nhà đầu tư, và cơ hội tiếp cận thị trường.

Theo SCMP, sự quan tâm của người tiêu dùng đối với robot đã tăng mạnh ở Trung Quốc sau Gala Tết Nguyên đán 2026, đến mức thời gian giao hàng bị lùi lại vì các đơn hàng quá nhiều.

Một trong những đơn vị hưởng lợi lớn nhất là Unitree. Trên nền tảng mua sắm JD, ngày giao hàng sớm nhất cho robot hình người G1 của Unitree là vào đầu tháng 3, trong bối cảnh hàng chục nghìn người dùng đã truy cập trang sản phẩm chỉ trong ba ngày (theo dữ liệu nền tảng). G1 có giá khoảng 85.000 nhân dân tệ ở Trung Quốc, còn phiên bản quốc tế khoảng 13.500 USD – rõ ràng không dành cho số đông, nhưng lại hấp dẫn với các công ty và doanh nghiệp.

Sự quan tâm cũng tăng với Bumi của Noetix – robot đồng hành xuất hiện trong một tiểu phẩm hài chủ đề gia đình tại Gala. Kể từ đêm Gala, hàng nghìn robot đã được thêm vào giỏ hàng trên JD.

Đáng chú ý là phân khúc “robot kích thước trẻ em”, được quảng cáo là robot hình người “hiệu năng cao” đầu tiên trên thế giới có giá dưới 10.000 nhân dân tệ, có ngày giao hàng sớm nhất được niêm yết là cuối tháng 4, thay vì ngày 1 tháng 3 như khi công bố vào tháng 10.

Được thành lập năm 2023, Noetix (Bắc Kinh) cho biết họ đã nhận đơn đặt hàng 1.000 robot Bumi. Robot này vẫn chưa bán ra thị trường quốc tế.

Theo công ty nghiên cứu Omdia, Trung Quốc chiếm 90% trong số khoảng 13.000 robot hình người xuất xưởng toàn cầu năm ngoái, vượt xa các đối thủ Mỹ – bao gồm cả Optimus của Tesla. Morgan Stanley dự báo doanh số robot hình người của Trung Quốc sẽ tăng hơn gấp đôi, lên 28.000 chiếc trong năm 2026.

Với khả năng biến một chương trình truyền hình thành sự kiện định hướng câu chuyện quốc gia, kung fu của Gala Tết Nguyên đán không chỉ là vài cú đá đẹp mắt trên sân khấu. Nó là một cách kể chuyện: Trung Quốc muốn thế giới nhìn thấy điều gì, và quan trọng nhất là chú ý đến điều gì trong cuộc đua công nghệ tiếp theo.

Võ Văn Thành

Trước đây, Truth Social – mạng xã hội do Tổng thống Mỹ Donald Trump sáng lập – chưa mở cho người dùng từ Việt Nam. Ông Trump thường xuyên đăng các thông điệp của mình trên nền tảng này, và sau đó X hoặc báo chí đưa lại. Nếu chỉ tiếp cận thông tin từ nguồn thứ cấp thì sẽ có độ trễ nhất định, nên cả năm nay tôi đã nhiều lần thử đăng ký tài khoản Truth Social, mãi tới gần đây mới thành công.

Vào đọc – một cách có hệ thống – các post của ông Trump, thấy ông có một thói quen mới là thường xuyên kết thúc thông điệp của mình bằng cụm từ:

“THANK YOU FOR YOUR ATTENTION TO THIS MATTER!”

(CẢM ƠN VÌ SỰ QUAN TÂM CỦA BẠN ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ NÀY!)

Cụm từ đó có lúc viết bình thường, có lúc viết in hoa. Và dĩ nhiên, không thể thiếu một dấu chấm than đầy quyết liệt phía sau.

Nói là mới vì việc đưa cụm từ trên vào các post của ông chỉ trở nên đều đặn trong năm 2025, trước đó thì hiếm khi.

Theo thống kê của Washington Post, kể từ khi tái đắc cử, ông Trump đã sử dụng cụm từ “THANK YOU FOR YOUR ATTENTION TO THIS MATTER!” ít nhất 190 lần. Cụm từ này xuất hiện trong nhiều bối cảnh khác nhau, từ các post về các vấn đề trong nước cho đến quốc tế, ví dụ như post mà tôi chụp màn hình ở dưới:

“Việc áp dụng thu phí ùn tắc giao thông ở Manhattan là một THẢM HỌA đối với New York. Nó phải bị chấm dứt NGAY LẬP TỨC! Điều này chưa bao giờ hiệu quả trước đây, và bây giờ cũng sẽ không bao giờ hiệu quả. Tôi yêu New York và thật đau lòng khi thấy thành phố này đang bị hủy hoại nhanh chóng bởi một ‘chính sách’ ngu ngốc quá rõ ràng như vậy. Cảm ơn các bạn đã quan tâm đến vấn đề này!

TỔNG THỐNG DONALD J. TRUMP”.

Tôi không am hiểu văn hóa của người Mỹ nên không rõ cụm từ trên thường được họ sử dụng như thế nào. Tìm hiểu qua một số báo chí Mỹ thì trong văn hóa giao tiếp của họ, đây là một câu kết thường được dùng trong văn bản trang trọng hoặc bán trang trọng. Ý nghĩa và sắc thái của nó không chỉ là “cảm ơn”, mà hàm ý chính là “tôi muốn bạn chú ý đến việc này”, nghĩa là mang tính kết thúc yêu cầu, không phải lời cảm ơn đơn thuần.

Nói nôm na là bề ngoài “lịch sự”, bên trong có thể “rất cứng”. Đó là kiểu kết thúc mà người Mỹ có thể bắt gặp trong thư của quản lý văn phòng yêu cầu dọn dẹp thức ăn cũ trong tủ lạnh; hoặc trong thư của ngân hàng thông báo về một khoản phí có khả năng gian lận; hoặc trong thư của chủ nhà khiển trách bạn vì đậu xe trước thùng rác. Trong đời sống công sở, cụm từ này mang sắc thái của một sự thúc giục ngầm: “Đây là một việc nghiêm túc, và bạn có nghĩa vụ phải xử lý nó”.

Tổng thống Mỹ Donald Trump vốn là bậc thầy về truyền thông, nên tôi nghĩ không phải tự nhiên mà ông sử dụng thường xuyên cụm từ kể trên. Cũng xin nói rõ là ở đây tôi không bàn về chính trị, chỉ nhìn câu chuyện từ góc độ một người làm việc trong lĩnh vực báo chí – truyền thông.

Ngoài ý nghĩa về tính lịch sự, trang trọng và sự “nhắc nhở” mà tôi không bàn ở đây, rất có thể bằng cách kết thúc các thông điệp của mình bằng cụm từ đó, ông Trump tạo ra một cú “phanh” nhận thức. Giữa một rừng những tin tức trôi qua trong vài giây – thói quen lướt điện thoại của người dùng – cụm từ này buộc người xem phải dừng lại. “Vấn đề gì cơ?”, “Tại sao lại cảm ơn?”.

Và rất có thể chính cái nhịp khựng lại đó là điểm chạm của các thuật toán mạng xã hội, điểm chạm của sự chú ý.

Chúng ta thường nghe về Attention Economy (nền kinh tế chú ý), nhưng nó vận hành như thế nào? Nếu bạn là một người sáng tạo nội dung trên mạng xã hội, hơn ai hết bạn thấu hiểu điều này: một thông điệp khiến bạn dừng lại nửa giây, trên Internet, nửa giây đó cực kỳ đắt giá. Nó giúp thuật toán của nền tảng phân biệt nội dung nào đang được chú ý và đáng đề xuất cho nhiều người hơn, nội dung nào bị lướt qua.

Trong nền kinh tế này, thông tin là vô tận, nhưng sự tập trung của con người lại là một nguồn tài nguyên hữu hạn. Ai chiếm được sự tập trung đó, người đó nắm giữ quyền lực.

Chúng ta đang sống trong một thế giới nơi mọi thứ đều gào lên: “Nhìn tôi đi!”. Thông tin không còn khan hiếm. Sự chú ý mới là thứ hiếm. Và khi một thứ trở nên hiếm, nó trở thành… tài nguyên kinh tế. Internet không bán nội dung; nó bán ánh nhìn của bạn. Để giành được món hàng đó, mọi thứ phải trở nên “ồn ào” hơn. Đây là lý do vì sao trong truyền thông có xu hướng “tiêu đề phải giật gân hơn, tranh cãi phải gay gắt hơn”.

Điều thú vị là: bạn có thể không đồng ý với nội dung nào đó; bạn có thể không ưa phong cách đó. Nhưng không thể phủ nhận một điều: ai giành được sự chú ý, người đó thắng.

Mỗi lần bạn dừng lại xem thêm ba giây, xem hoặc đọc hết chỉ vì câu cuối “nghe có vẻ quan trọng”, bạn đang trả tiền – không phải bằng tiền mặt – mà bằng sự chú ý của mình. Tất nhiên, bạn xứng đáng được cảm ơn.

Nền kinh tế chú ý có mặt trái của nó, nhưng đó là một câu chuyện khác.

“THANK YOU FOR YOUR ATTENTION!”.

Dù bạn có đồng ý với nội dung của bài đăng hay không, thì rõ ràng, khi bạn đọc đến dòng cuối cùng, người viết dòng này đã có được thứ họ muốn: sự chú ý của bạn.

CẢM ƠN VÌ SỰ QUAN TÂM CỦA BẠN ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ NÀY!

Võ Văn Thành

Từ Văn Quyến của năm 2000, đến Quang Hải giữa tuyết trắng Thường Châu năm 2018, bóng đá Việt Nam đã không ít lần khiến châu lục phải ngoái nhìn. Chúng ta từng có những cầu thủ trẻ thật sự xuất sắc ở tầm châu Á – xin nhấn mạnh là cầu thủ trẻ. Nói thêm một chút về Quyến, với bàn thắng vào lưới Hàn Quốc năm 2003 trên đất Oman, khi đội tuyển Hàn Quốc vừa đứng thứ tư tại World Cup 2002, thì bảo là cả châu lục phải ngoái nhìn chắc không quá lời.

Thế nhưng rồi, bằng một cách rất… quen, những tài năng ấy đá mãi, đá hoài, đá đủ mọi giải trong khu vực, nhưng vẫn không bước ra được cái gọi là… thế giới.

Mở danh sách các đội tuyển châu Á đã giành vé dự World Cup 2026, ta thấy đủ cả Nhật Bản, Hàn Quốc, Iran, Saudi Arabia, Australia, Qatar, Jordan, Uzbekistan, và Iraq (sẽ phải đá play-off).

Chỉ thiếu mỗi Việt Nam.

Lật tiếp sang trang Olympic – Olympic Paris 2024, nơi có 3 đại diện châu Á góp mặt ở môn bóng đá nam – vẫn không có tên chúng ta.

Không buồn sao được.

Buồn chứ.

Nhưng cũng chẳng bất ngờ.

Trong kinh tế, người ta có một khái niệm nghe rất học thuật: “bẫy thu nhập trung bình”. Đó là khi một quốc gia đạt đến một mức sống vừa đủ khá — nhờ tài nguyên, nhân công rẻ, hay vài lợi thế sẵn có — rồi… đứng yên ở đó rất lâu. Không nghèo nữa, nhưng cũng chẳng giàu lên được. Muốn vượt qua cái ngưỡng ấy, bắt buộc phải tái cấu trúc, đổi mới mô hình tăng trưởng, tìm con đường mới.

Tôi không biết trong bóng đá có thuật ngữ “bẫy trung bình” hay không. Nhưng nhìn bóng đá Việt Nam mấy chục năm qua, đôi lúc tôi có cảm giác chúng ta đang… mắc kẹt ở đúng cái ngưỡng ấy. Ở bóng đá trẻ khu vực và châu lục thì không tệ. Không yếu. Nhưng cũng không đủ mạnh để bước sang trang khác.

Và rồi, lại thêm một lứa U23 xuất hiện.

Các em chơi bóng tự tin hơn, hiện đại hơn, thể lực tốt hơn. Nhiều cái tên rất có tương lai. Người hâm mộ lại hy vọng, như đã từng hy vọng rất nhiều lần trước đó.

Với giải U23 năm nay, phải thừa nhận rằng đây không phải năm có Olympic nên các đội mạnh châu Á không cử lực lượng mạnh nhất, chỉ là gần mạnh nhất; và giải không nằm trong FIFA Days, nên nhiều CLB có quyền giữ quân khiến một số ngôi sao trẻ hàng đầu của Nhật, Hàn… không tham dự. Nhưng công bằng mà nói, thành tích của U23 Việt Nam tại giải năm nay là đáng nể. Các em đã trình diễn một đẳng cấp cao ở sân khấu châu lục.

Chỉ có điều…

Không biết lứa U23 này có vượt qua được ngưỡng trung bình như thế hệ đàn anh hay không?

Liệu các em sẽ đi tiếp, lớn lên và đưa bóng đá Việt Nam sang trang mới, hay rồi cũng dừng lại ở những ký ức đẹp, vài giải đấu đáng nhớ, bởi sự nghiệp cầu thủ đâu có dài.

Biết đâu đấy: World Cup 2030.

Mong rằng khi ấy, những tuyển thủ trẻ hôm nay sẽ là thế hệ cầu thủ thực sự bước qua được cái ngưỡng trung bình đã níu chân bóng đá Việt Nam quá lâu rồi.

Võ Văn Thành

Theo Bloomberg, khoảng 24,3 triệu xe điện sẽ được bán ra trên toàn cầu trong năm 2026, chỉ tăng 12% so với năm 2025 và thấp hơn đáng kể so với mức tăng trưởng 23% của năm trước đó. Con số này phản ánh rõ xu hướng chững lại của thị trường toàn cầu sau nhiều năm tăng trưởng nóng.

Tại Mỹ, những khó khăn đang bộc lộ rõ rệt. Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã rút lại các khoản tín dụng thuế tiêu dùng dành cho người mua xe điện — có thể lên tới 7.500 USD — đồng thời bãi bỏ các tiêu chuẩn hiệu quả nhiên liệu đối với ô tô. Những thay đổi chính sách này khiến thị trường xe điện Mỹ nhanh chóng hạ nhiệt.

Doanh số bán xe điện tại Mỹ trong tháng 12/2025 đã giảm tới 41% so với cùng kỳ năm trước. Ford Motor cũng ghi nhận khoản lỗ lên tới 19,5 tỷ USD liên quan đến cuộc tái cấu trúc toàn diện mảng xe điện, bao gồm cả việc chuyển đổi mẫu bán tải điện F-150 Lightning sang phiên bản hybrid tầm xa — một động thái cho thấy các hãng xe đang buộc phải điều chỉnh chiến lược.

Ngay cả Trung Quốc — thị trường xe điện lớn nhất thế giới — cũng không nằm ngoài xu hướng giảm tốc. Các nhà phân tích dự báo tăng trưởng doanh số tại quốc gia này sẽ chậm lại, một phần do các chính sách hỗ trợ của chính phủ dần được thu hẹp.

Cụ thể, Trung Quốc đã cắt giảm một nửa ưu đãi thuế cho xe điện trong năm 2026, trong khi chương trình “đổi xe cũ lấy tiền mặt” được bổ sung thêm nhiều điều kiện tham gia. Cơ quan quản lý nước này cũng liên tục phát đi tín hiệu lo ngại về mức độ cạnh tranh ngày càng khốc liệt trong ngành ô tô, khi hàng loạt nhà sản xuất chen chúc trong cùng một thị trường. Vì vậy, các chương trình giảm giá sâu nhằm kích cầu cũng đang bị kiểm soát chặt chẽ hơn.

Áp lực cạnh tranh khiến ngay cả BYD — nhà sản xuất xe điện hàng đầu Trung Quốc — cũng ghi nhận mức tăng trưởng doanh số hằng năm thấp nhất kể từ năm 2020, trong bối cảnh các đối thủ như Geely hay Xiaomi bắt đầu giành thêm thị phần.

Theo Bloomberg, doanh số xe điện tại Trung Quốc, bao gồm cả xe hybrid, đạt khoảng 15,6 triệu chiếc trong năm 2025, tăng 27% so với năm trước. Tuy nhiên, con số này được dự báo chỉ tăng khoảng 13% trong năm 2026 — một nhịp tăng rõ ràng chậm hơn.

Tổng thể, dù xe điện vẫn là xu hướng không thể đảo ngược trong dài hạn, nhưng thị trường toàn cầu đang bước vào giai đoạn điều chỉnh. Việc Trung Quốc giảm trợ cấp, châu Âu trì hoãn lộ trình cấm xe động cơ đốt trong, cùng với sự thay đổi lập trường từ Mỹ khiến tốc độ tăng trưởng toàn cầu không còn duy trì được mức cao như những năm trước.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam lại nổi lên như một trường hợp tương đối đặc biệt.

Năm 2025, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ tăng trưởng xe điện cao bậc nhất thế giới. Riêng VinFast đã bán hơn 175.000 ô tô điện trong năm, trong khi mảng xe máy điện và xe đạp điện đạt gần 235.000 xe chỉ trong 9 tháng.

Nhìn về xu hướng, có thể “mùa đông” đang đến với một số thị trường lớn, nhưng tại Việt Nam, triển vọng trong năm 2026 nhiều khả năng vẫn tích cực. Ít nhất ở thời điểm hiện tại, doanh số của VinFast được kỳ vọng sẽ tiếp tục tăng trưởng — dù đây chỉ là góc nhìn cá nhân, dựa trên xu hướng và các chính sách đã được ban hành.

Sự khác biệt của thị trường Việt Nam nằm ở hai yếu tố chính.

Thứ nhất là định hướng chính sách. Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ giao thông xanh thông qua các chính sách vĩ mô, đồng thời siết chặt các quy định về phát thải tại các đô thị lớn. Những thay đổi này tạo ra lực đẩy rõ ràng cho xe điện, đặc biệt trong bối cảnh người dân buộc phải cân nhắc lại lựa chọn phương tiện di chuyển.

Thứ hai, Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn rất sớm của quá trình chuyển đổi. Tại các thị trường đi trước như Trung Quốc, xe điện — cả ô tô lẫn xe máy — đã phổ biến trong nhiều năm. Khi thị trường đã tiêu thụ một lượng lớn xe điện, việc bán thêm mỗi chiếc xe mới trở nên khó khăn hơn. Ngược lại, tại các thị trường mới nổi như Việt Nam, dư địa tăng trưởng vẫn còn tương đối rộng.

Dĩ nhiên, rào cản đối với người tiêu dùng vẫn hiện hữu, từ giá thành, hạ tầng trạm sạc cho tới các yếu tố an toàn. Tuy nhiên, về mặt công nghệ, ngành công nghiệp xe điện đang phát ra những tín hiệu tích cực. Giá pin – bộ phận đắt đỏ nhất của bất kỳ chiếc ô tô điện nào – đã giảm trung bình thêm khoảng 8% trong năm 2025. Nhiều chuyên gia dự báo pin sẽ tiếp tục nhỏ hơn, rẻ hơn nhưng có mật độ năng lượng cao hơn, giúp xe di chuyển quãng đường dài hơn sau mỗi lần sạc. Những cải tiến này, nếu diễn ra đúng kỳ vọng, sẽ góp phần tháo gỡ dần các rào cản hiện nay.

Ở một góc nhìn cá nhân hơn, tôi cũng đang nghiêm túc nghĩ đến việc mua một chiếc xe máy điện.

Không phải vì yêu thích công nghệ mới, mà bởi tháng 7 đang đến gần. Khi các vùng phát thải thấp ở nhiều phường trung tâm Hà Nội chính thức có hiệu lực, xe máy xăng và ôtô không đạt chuẩn khí thải sẽ bị hạn chế. Mà văn phòng nơi tôi làm việc lại nằm ngay trong khu vực đó. Chưa kể, dù làm việc ở đâu thì cũng có lúc phải lên phố, chẳng hạn như “đi bão” khi đội tuyển chiến thắng. Nghĩ tới nghĩ lui, sớm hay muộn thì cũng phải tính đến xe điện thôi.

Mục tiêu cho năm 2026 vì thế đã khá rõ ràng.

Chỉ có điều… tiền ở đâu thì vẫn chưa rõ lắm.

Võ Văn Thành

Một triệu USD là quá nhỏ bé trong dòng chảy hàng nghìn tỷ USD liên quan đến AI trên toàn cầu hiện nay. Nhưng, ở Việt Nam đây là số tiền rất lớn cho một giải thưởng, có lẽ chỉ đứng sau Giải thưởng VinFuture với giải chính trị giá 3 triệu USD.

Trao giải thưởng lớn là một trong những cách tốt nhất để động viên và vinh danh con người nỗ lực nghiên cứu, cống hiến. Giải Nobel là một minh chứng. Các giải thưởng của người Việt chưa thể so sánh với Nobel về tầm vóc, nhưng số tiền thì… cũng ra gì đấy!

Theo một thống kê của Sensor Tower, tổng thời gian người Việt dùng ứng dụng AI trong nửa năm 2025 đạt 283 triệu giờ, hay gần 1,6 triệu giờ mỗi ngày, nhiều hơn trung bình thế giới. Tính ra hàng triệu người Việt đang dùng AI mỗi ngày. Tôi là một trong số đó.

Người Việt dùng AI nhiều hơn trung bình thế giới, nhưng cũng như đa số người dùng trên thế giới, chúng ta chủ yếu sử dụng các ứng dụng AI tạo sinh do nước ngoài phát triển, chủ yếu là từ Mỹ và Trung Quốc: ChatGPT, Gemini, DeepSeek, Grok, Copilot…

Không có nhiều ứng dụng AI do người Việt phát triển, cho dù người Việt đóng góp trí tuệ của mình cho những AI hàng đầu như Gemini, cho dù có những công ty AI của Việt Nam từng được bán cho Qualcomm, Nvidia…

Một ứng dụng do kỹ sư trong nước phát triển, từng nằm trong top ứng dụng được tải nhiều và có lượng sử dụng hàng tháng lớn nhất là “AI Hay”. Tuy nhiên tôi chưa dùng ứng dụng này. Các ứng dụng AI của người Việt mà tôi hay dùng chủ yếu là phục vụ làm nội dung trên nền tảng số: Vbee – chuyển văn bản thành giọng nói; Memobot – giúp dịch giọng nói thành văn bản… Tôi không rõ trong các lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp, y tế, du lịch… thì có những ứng dụng AI đáng kể nào của người Việt không?

Trong khi có vẻ như người Việt chủ yếu mới dừng lại ở “tiêu dùng”, chưa tham gia mạnh mẽ vào “sáng tạo”, thì ở Trung Quốc, AI đang phát triển rầm rộ và tham gia sâu vào quá trình định hình lại các lĩnh vực kinh doanh trong nước cũng như vươn ra nước ngoài. Có vô vàn ứng dụng AI do người Trung Quốc phát triển được sử dụng hàng ngày ở Hà Nội, Paris, hay New York…

DeepSeek đã trở thành một cái tên biểu tượng cho sự tự hào của người Trung Quốc về AI. Và mới nhất ông lớn công nghệ Meta được cho đã chi tới 2 tỷ USD để mua Manus, một startup AI có trụ sở tại Singapore – tuy nhiên nhà sáng lập là người Trung Quốc. Thực ra Manus sinh ra tại Trung Quốc và ở giai đoạn khởi đầu được hưởng các ưu đãi từ hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ của Trung Quốc. Đây chính là lý do mà Bộ Thương mại Trung Quốc đã thông báo mở cuộc điều tra nhằm đánh giá động thái của Meta có tuân thủ luật và quy định của nước này liên quan đến kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao hay không.

Ngày nay không chỉ người Mỹ phải kiểm soát các công nghệ cao của họ, tránh bị bán ra nước ngoài, mà Trung Quốc cũng đang có nỗi lo tương tự.

Trở lại với một triệu USD của Liên minh AI Âu Lạc, hy vọng giải thưởng này tạo động lực mạnh mẽ cho các nhà phát triển AI người Việt, và hy vọng thêm là khi đã thành công thì không startup AI nào đó phải nghĩ đến việc chuyển đến Singapore.

Võ Văn Thành

Giáo dục là ngành gánh vác sứ mệnh “quốc sách”, lĩnh vực của những người thầy, trọng trách cao cả và dĩ nhiên áp lực nặng ngàn cân. Xã hội cảm nhận từng ngày các chính sách giáo dục, đơn giản vì hầu như gia đình nào cũng có người đi học. Một quyêt định được ký hôm trước trong phòng bộ trưởng, hôm sau đã có thể là chủ đề chính ở bữa cơm nhiều gia đình.

Tôi vẫn nhớ hồi tôi vào cấp 3 thì ngành Giáo dục thí điểm phân ban: Ban A tự nhiên, Ban C Xã hội và Ban B tập trung vào các môn Sinh học, Hóa học. Thí điểm được đâu vài năm, đến khi tôi tốt nghiệp phổ thông lại nghe nói không phân ban nữa.

Sau này tôi tìm hiểu thì hóa ra việc tổ chức dạy học phân hóa theo mô hình phân ban là một chính sách mà ngành Giáo dục đã thực hiện qua mấy chục năm, vài ba lần thí điểm “tiến lên” rồi lặng lẽ “lùi xuống”. Gần đây cùng với Chương trình giáo dục phổ thông 2018, giai đoạn định hướng nghề nghiệp (lớp 10-12) phân ra các khối và học sinh có những môn bắt buộc – tự chọn. Ở mức độ nào đó với tư cách là một người từng đi học và nay là phụ huynh, tôi thấy việc chọn khối này có nét giống phân ban nhưng học sinh được chủ động chọn môn học hơn.

Trong mấy chục năm giáo dục Việt Nam có rất nhiều “đổi mới”, “cải cách”. Dĩ nhiên đổi mới là đúng và cần thiết: phải đổi mới căn bản, toàn diện một cách mạnh mẽ thì mới hy vọng có những chuyển đổi tích cực.

Theo cách hiểu của tôi: “đổi mới căn bản, toàn diện” là xây dựng ngôi nhà mới trên cơ sở rường cột đã có và tiếp thu kinh nghiệm phù hợp của thế giới. Việc quan trọng nhất khi xây nhà là gì? À, câu hỏi này khó đấy. Xin để câu trả lời cho các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý. Tôi chỉ dám thiển nghĩ rằng vì lợi ích trăm năm thì dù gia đình còn khó khăn cũng cần đầu tư xây tòa nhà cho đàng hoàng, lĩnh vực nào chả quan trọng nhưng “quốc sách” phải ra tấm ra món. Cần tầm nhìn chiến lược và đầu tư nguồn lực cho Giáo dục. Và đã gọi là chiến lược thì đừng thay đổi, điều chỉnh liên tục, nay thế này mai thế kia. Nếu chiến lược chưa đúng, xem lại chiến lược tổng thể; còn đúng rồi thì dứt khoát kiên trì nhiều năm, phải cả một thế hệ mới đong đếm được kết quả.

Từ góc độ vĩ mô đó, hãy quay trở lại với những câu chuyện gần gũi hơn mà nhiều phụ huynh, học sinh đang trực tiếp đối mặt hàng ngày. Bây giờ tôi đang có con học cấp 3. Có phụ huynh nào như tôi không, luôn hồi hộp tự hỏi liệu các chính sách liên quan đến chứng chỉ quốc tế, thi tốt nghiệp phổ thông, tuyển sinh đại học… có ổn định không, hay sẽ lại tiếp tục thay đổi?

Dù là “trận đánh” hay một “công trình lớn”, tôi tin Giáo dục sẽ thắng và phải thắng.

Bởi vì Nelson Mandela từng nói rằng: “Để phá huỷ bất kỳ quốc gia nào, không cần phải sử dụng đến bom nguyên tử hoặc tên lửa tầm xa, chỉ cần hạ thấp nền giáo dục và cho phép gian lận trong các kỳ thi”.

Võ Văn Thành

Mỹ Tâm chia sẻ: “Tôi biết ơn khi được thể hiện lòng yêu nước, biết ơn vì được đứng ở một nơi thiêng liêng như Quảng trường Ba Đình để hát cho Tổ quốc” (VnExpress). Đối với cô, đây không phải là một show diễn thông thường, mà là một ký ức thiêng liêng, một lời nhắc nhở để “sống xứng đáng hơn mỗi ngày”.

Một “họa mi tóc nâu” – vốn quen thuộc với những bản nhạc pop tình cảm – nay đứng giữa quảng trường lịch sử, hát lên khúc ca tự hào dân tộc, đã cho thấy rằng những giới hạn hay định kiến về “ai nên hát gì, ở đâu” đã được xóa nhòa.

Với tôi, việc Mỹ Tâm hát ở Quảng trường Ba Đình là một nét mới đầy thú vị. Nếu để tôi đoán trước, có lẽ tôi sẽ nghĩ ngay đến một nghệ sĩ quen thuộc với dòng nhạc đỏ, một nghệ sĩ nhân dân hay nghệ sĩ ưu tú như Đăng Dương, Trọng Tấn hoặc những gương mặt tương tự. Đó là điều quen thuộc trong suy nghĩ, gần như một mặc định.

Tất nhiên, tôi đã đoán sai. Và cái sai này không hề làm tôi bận lòng, bởi ngược lại, tôi rất ủng hộ sự mới mẻ ấy. Cái sai ấy chỉ đơn giản xuất phát từ “quán tính” lâu nay – rằng mọi sự kiện trọng đại ở Ba Đình thường gắn với một khuôn khổ quen thuộc. Nhưng rõ ràng, quán tính không phải lúc nào cũng là chuẩn mực, và sự đổi thay đôi khi lại mang đến thật nhiều năng lượng tích cực.

Không riêng chuyện ai hát ở Quảng trường Ba Đình. Thời gian qua có nhiều chuyển động mới và nhanh, mà nếu để tôi đoán thì rất có thể tôi đoán sai. Đoán sai không phải vì tôi không biết, không nghĩ tới – thực ra có những chuyện xã hội cho là cần thiết từ rất nhiều năm nay, mà vì “quán tính” trước đây khác hiện nay.

Mọi sự đổi thay đều vậy, ban đầu có thể khiến ta ngạc nhiên, thậm chí ngỡ ngàng. Nhưng rồi, dần dần, cái mới sẽ trở thành điều quen thuộc, tự nhiên như hơi thở. Thời đại VUCA (Volatility – Uncertainty – Complexity – Ambiguity) vốn là như thế: biến động, bất định, phức tạp và khó đoán.

Có lẽ, chính sự bất ngờ mới mẻ ấy làm nên cái đẹp. Nếu hôm đó vẫn là những nghệ sĩ dòng nhạc đỏ quen thuộc, ta sẽ không bất ngờ. Nhưng khi Mỹ Tâm cất giọng, sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa nghiêm trang và gần gũi, bỗng trở thành một hiện trường truyền cảm hứng mạnh mẽ.

Bạn có để ý không, những chuyển động mới, những thay đổi sâu sắc cả vi mô và vĩ mô, cả trong nước và thế giới đang đến. Hãy thắt dây bảo hiểm thật chặt cho một chuyến đi với tốc độ nhanh hơn.

Võ Văn Thành

“Trong chiêng trống, tiếng loa gào thét

Chín trăm triệu người ồn ào mà nín lặng

Trung Hoa muốn gì

Nhân dân đi về đâu?”

Nửa thế kỷ đã trôi qua. Dân số Trung Quốc hiện nay 1,4 tỷ. Với quy mô nền kinh tế sẽ vượt 140 nghìn tỷ Nhân dân tệ (làm tròn số là hơn 19 nghìn tỷ USD) trong năm 2025 này, GDP bình quân đầu người của Trung Quốc tính ra gần 14.000 USD/người/năm.

Dù còn khoảng cách khá xa so với Mỹ (hơn 30 nghìn tỷ USD), nhưng Trung Quốc đang giữ vững vị thế là nền kinh tế đứng thứ 2 trên thế giới về quy mô. Các nền kinh tế xếp sau có khoảng cách khá xa: Đức, gần 5 nghìn tỷ USD; Ấn Độ và Nhật Bản, cùng hơn 4 nghìn tỷ USD.

Xét về quy mô thì nền kinh tế Trung Quốc hiện nay tương đương với toàn bộ khối EU với 27 nước và dân số 450 triệu người – gần 20.000 tỷ USD.

Những phân tích “Trung Quốc đi về đâu?” đã được các chuyên gia quốc tế bàn ngược, bàn xuôi mấy chục năm qua. Báo chí thế giới đăng đủ mọi loại dự báo khác nhau.

Thực tế cho thấy họ đã và đang đi lên. Còn sắp tới thế nào thì… xin xem hồi sau sẽ rõ.

Ngày 3/9/2025, ông Tập Cận Bình trong bộ đại cán – trang phục truyền thống của các nhà lãnh đạo Trung Quốc – đã chủ trì cuộc duyệt binh cho thấy một Trung Quốc hiện đại hóa hàng đầu thế giới về khí tài quân sự. Lần đầu tiên họ công bố lực lượng chiến lược trên bộ, trên biển và trên không với tư cách là “bộ ba hạt nhân”, gồm: tên lửa tầm xa phóng từ trên không JingLei-1, tên lửa liên lục địa phóng từ tàu ngầm JuLang-3, tên lửa liên lục địa phóng từ mặt đất DongFeng-61 và tên lửa liên lục địa phóng từ mặt đất DongFeng-31 loại mới.

Nhưng, nói về Trung Quốc ngày nay mà chỉ đề cập khí tài thì rất không đầy đủ.

Kế hoạch “Made in China 2025 – Sản xuất tại Trung Quốc năm 2025” được khởi xướng vào năm 2015, nhằm mục đích định hướng quá trình hiện đại hóa công nghiệp, bao gồm việc thay thế công nghệ nước ngoài bằng công nghệ đổi mới phát triển ở đại lục. Lúc kế hoạch này mới được công bố, cũng đủ loại dự báo rằng nó sẽ thất bại. Sau 10 năm, thực tế là “Made in China 2025” đã góp phần tạo đột phá và thay đổi bộ mặt “công xưởng” Trung Quốc.

Cách đây không lâu, thế giới ngạc nhiên khi Trung Quốc công bố mô hình trí tuệ nhân tạo DeepSeek. Nhưng thành tựu này không phải tự nhiên mà có.

Kể từ năm 2011, số lượng đơn đăng ký bằng sáng chế của Trung Quốc đã đứng đầu thế giới. Đặc biệt, kể từ năm 2017, Trung Quốc đã công bố nhiều bằng sáng chế về trí tuệ nhân tạo sinh tạo hơn tổng số của tất cả các quốc gia khác cộng lại. Vào năm 2023, các nhà nghiên cứu Trung Quốc là tác giả của khoảng 23% tổng số bài báo khoa học đã xuất bản về AI — nhiều hơn người Mỹ (9%) và người châu Âu (15%).

DeepSeek chỉ là một trong số hàng loạt tập đoàn lớn và công ty khởi nghiệp đang phát triển AI ở Trung Quốc. Vào đầu tháng 9 này, cổ phiếu của Alibaba tăng hơn 19% (giúp giá trị vốn hóa của công ty tăng thêm 50 tỷ đô la) sau khi báo cáo doanh thu từ AI tăng vọt.

Ở mức độ nào đó, có thể nói Trung Quốc đang chuyển đổi trở thành một cường quốc công nghệ cao.

Tháng 7 năm nay, họ đã ra mắt mẫu tàu maglev siêu tốc tại Bắc Kinh, với tốc độ tối đa thiết kế lên tới 600 km/h. Loại tàu này hứa hẹn giảm đáng kể thời gian di chuyển, ví dụ giữa Bắc Kinh và Thượng Hải, từ khoảng 5h30 phút hiện nay xuống còn chỉ 2h30 phút.

Ngoài ra. Trung Quốc đang thử nghiệm mẫu CR450, thuộc thế hệ tàu cao tốc mới, để vận hành thương mại ở tốc độ 400km/h.

Mạng đường sắt tốc độ cao Trung Quốc hiện là lớn nhất thế giới, với tổng chiều dài sắp chạm đến 50.000km. Họ đang mở rộng đồng thời công nghệ với cả tàu bánh truyền thống tốc độ cực cao lẫn tàu maglev siêu tốc.

Về công nghệ hạt nhân dân dụng, Trung Quốc đang phát triển và chuẩn bị xây dựng các nhà máy điện hạt nhân với nhiều công nghệ tiên tiến nhất thế giới, đặc biệt là phản ứng nhanh thế hệ IV, công nghệ chống tan chảy thụ động, và nhà máy lai fission–fusion.

Dự án CFR-1000 cho thấy Trung Quốc đã tiến vào giai đoạn sẵn sàng đưa vào vận hành thương mại các lò phản ứng nhanh thế hệ mới sau năm 2030.

Trong lĩnh vực bán dẫn, mới đây Tập đoàn sản xuất bán dẫn quốc tế Trung Quốc (SMIC) đã sản xuất được chip 7 nanomet trong bối cảnh không có những thiết bị sản xuất tiên tiến nhất do rào cản chiến tranh thương mại.

Tất nhiên, những bước tiến công nghệ của Trung Quốc không phải là câu chuyện thành công hoàn hảo. Bất chấp những tiến bộ đáng kể, vẫn tồn tại một khoảng cách công nghệ giữa Trung Quốc với Mỹ nói riêng và phương Tây nói chung, một khoảng cách được cho không thể thu hẹp chỉ trong một thập kỷ.

Một chỉ số do các nhà nghiên cứu tại Harvard công bố tháng 6/2025 đã xếp hạng 25 quốc gia trong 5 lĩnh vực: AI, chất bán dẫn, công nghệ sinh học, vũ trụ và công nghệ lượng tử. Mỹ thống trị bảng xếp hạng, nhưng Trung Quốc đang bám đuổi và đã vượt mặt châu Âu trong nhiều công nghệ trọng yếu, mới nổi (xem biểu đồ).

Nghiên cứu của Harvard cho thấy sự trỗi dậy của Trung Quốc diễn ra nhanh chóng và đồng bộ. Nỗ lực phát triển AI của nước này tập trung vào ứng dụng thực tiễn hơn là những đột phá lý thuyết.

Từ người máy đến máy tính lượng tử, Trung Quốc đang muốn định hình lại nền kinh tế của họ – và dẫn đầu thế giới về công nghệ thế hệ tiếp theo. Giai đoạn tiếp theo của quyền lực toàn cầu có thể được quyết định bởi chính những công nghệ này.

Các cụ ngày xưa dạy “biết người, biết ta”. Với hàng xóm thì lại càng nên như vậy.

Võ Văn Thành

Những khối kiến trúc cao vút mô phỏng Vạn Lý Trường Thành, phía trên là các con số khổng lồ “1945” và “2025”, được dựng tại Quảng trường Thiên An Môn.

Chủ tịch Tập Cận Bình, đồng thời là Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chủ tịch Quân ủy Trung ương, mặc bộ trang phục đại cán cao màu xám đậm, chủ trì buổi lễ và duyệt đội ngũ.

Đây là lần thứ hai kể từ năm 2015 Trung Quốc tổ chức duyệt binh để kỷ niệm chiến thắng trong Cuộc kháng chiến chống Nhật Bản và Chiến tranh chống phát xít thế giới.

Câu hỏi là vì sao Trung Quốc tổ chức “Ngày chiến thắng – Victory day 80” vào ngày 3/9? Hãy ôn lại một chút kiến thức lịch sử.

Hai quả bom nguyên tử Mỹ ném xuống Nhật Bản vào các ngày 6 và 9 tháng 8 năm 1945 thường được nhớ đến là diễn biến quyết định việc Nhật đầu hàng trong thế chiến II. Nhưng lúc này một mặt trận khác cũng góp phần quyết định là Liên Xô đánh đạo quân Quan Đông của Nhật ở Mãn Châu.

Về thời điểm thì Liên Xô mở mặt trận Mãn Châu sau khi biết tin Mỹ ném bom nguyên tử. 0h ngày 9/8/1945, Hồng quân bắt đầu tấn công đạo quân Quan Đông.

Nhật Hoàng tuyên bố đầu hàng các nước đồng minh vào ngày 15/8/1945 trên sóng phát thanh; sau đó hơn nửa tháng, văn kiện chính thức được ký trên boong tàu USS Missouri trong Vịnh Tokyo vào ngày 2/9/1945.

Như vậy, vai trò của Mỹ và Liên Xô là rất rõ ràng, không thể phủ nhận, trong việc kết thúc thế chiến II với chiến thắng của Đồng Minh. Mốc lịch sử Nhật Bản đầu hàng không chỉ đánh dấu sự kết thúc của Thế chiến II, mà còn là bối cảnh quan trọng định hình châu Á và thế giới ngày nay.

Nhật Bản chiếm đóng Mãn Châu từ năm 1931, đến năm 1937 đánh vào Bắc Kinh và mở rộng quy mô chiến tranh. Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Dân Đảng từ chỗ giao tranh với nhau, chuyển sang hợp tác kháng Nhật, rồi lại đối đầu. Giai đoạn kháng Nhật được ghi nhận trong lịch sử Trung Quốc là 1937 – 1945.

Có nhiều góc nhìn khác nhau về vai trò của các bên trong giai đoạn kể trên, nhưng trở lại với câu hỏi ở đầu stt thì câu trả lời như sau: Ban đầu, khi mới thành lập nước vào năm 1949, Trung Quốc lấy ngày 15/8 (tức là ngày Nhật Hoàng tuyên bố đầu hàng) làm “Ngày Chiến thắng của cuộc kháng chiến chống Nhật Bản xâm lược”. Tuy nhiên, vì việc Nhật Bản đầu hàng chính thức diễn ra sau khi Chính phủ Nhật ký kết Hiệp ước đầu hàng vào ngày 2/9/1945. Do đó, vào năm 1951, Chính phủ Trung Quốc đã đổi “Ngày Chiến thắng” thành ngày 3/9.

Tháng 9/1999, Quốc vụ viện Trung Quốc đã sửa đổi các quy định về ngày lễ quốc gia đối với các lễ hội hàng năm và ngày kỷ niệm, theo đó vẫn chỉ định ngày 3/9 là “Ngày Chiến thắng của cuộc kháng chiến chống Nhật xâm lược”.

Đến năm 2014, Quốc hội Trung Quốc thông qua quyết định lập pháp xác định ngày 3/9 hàng năm là “Ngày chiến thắng của cuộc kháng chiến chống Nhật Bản của nhân dân Trung Quốc”.

Tóm lại, ngày 3/9 được Trung Quốc chọn để nhấn mạnh sự đầu hàng chính thức của Nhật Bản có chữ ký quốc tế trước đó một ngày (2/9), chứ không phải chỉ là tuyên bố trên radio ngày 15/8, và điều này đã được Trung Quốc pháp điển hóa từ năm 2014.

Võ Văn Thành

Dõi theo vụ án “gà lôi trắng”, tôi thấy nhiều người đặt câu hỏi trên.

Hồ sơ vụ án thể hiện, từ năm 2022, anh anh Thái Khắc Thành (45 tuổi, trú tại xóm Thịnh Tâm, xã Đô Lương, Nghệ An) tìm hiểu, mua một con gà trống từ Cần Thơ và đổi một con chim chích chòe lửa lấy 2 con gà mái ở Nghệ An.

Sau thời gian nuôi, đàn gà sinh sản được 10 con non. Tháng 3/2025, anh Thành rao bán 10 gà con với giá 500.000 đồng/con, nhận cọc 2 triệu đồng từ người mua qua mạng.

Ngày 2/4/2025, khi thuê xe chở số gà này đi giao tại Hưng Yên, anh Thành bị công an kiểm tra, thu giữ, đồng thời phát hiện thêm 3 con gà lôi tại nhà. Kết luận giám định xác định tất cả là gà lôi trắng (Lophura nycthemera) – loài thuộc nhóm IB, động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ.

Ở phiên tòa sơ thẩm hôm 8/8/2025, anh Thành bị tuyên phạt 6 năm tù giam về tội Vi phạm quy định bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Tuy nhiên, ngày 13/8/2025, Chánh án TAND tỉnh Hưng Yên đã kiến nghị Viện trưởng VKSND tỉnh kháng nghị bản án vụ “Gà lôi trắng” và cho bị cáo Thái Khắc Thành tại ngoại, cấm đi khỏi nơi cư trú.

TAND tỉnh cho rằng, cấp sơ thẩm chưa áp dụng Thông tư 27/2025/TT-BNNMT có hiệu lực từ 1/7, trong đó gà lôi trắng thuộc nhóm IIB, thay vì nhóm IB như căn cứ xét xử trước đó. Việc áp dụng quy định cũ bị cho là không phù hợp với sự thay đổi của pháp luật.

Ở đây tôi xin không bình luận về quá trình tố tụng, mà muốn bàn về vấn đề có nên khuyến khích việc nuôi nhốt động vật hoang dã hay không?

Cũng như nhiều người khác, ban đầu tôi thấy lập luận “nên khuyến khích” phần nào có lý, nhưng tìm hiểu kỹ từ góc độ khoa học về bảo tồn và đa dạng sinh học thì hoàn toàn sai.

Nuôi nhốt có thể cứu nguy một số loài trong ngắn hạn, nhưng không thể thay thế bảo tồn trong tự nhiên. Một trong những lý do chính là nuôi nhốt chỉ “giữ cá thể”, không phục hồi hệ sinh thái. Các trường hợp nuôi nhốt thường có quần thể nuôi nhỏ, cận huyết, trôi dạt di truyền. Con cháu kém sức khỏe, khả năng thích nghi giảm khi trở về tự nhiên, hay nói cách khác là suy giảm đa dạng di truyền. Thậm chí là rủi ro di truyền khi lai giống khác địa phương, lai cận loài, lai với cá thể không rõ nguồn gốc có thể làm “ô nhiễm” vốn gen địa phương.

Về bản chất nuôi nhốt là vì mục đích thương mại, vì vậy có thể tạo “cầu” cho sản phẩm động vật hoang dã, rủi ro hợp thức hóa buôn bán, khiến bảo vệ ngoài tự nhiên khó hơn. Trong một số trường hợp, pháp luật cho phép nuôi nhốt nhưng phải có giấy phép là để tránh “rửa nguồn”, bắt động vật hoang dã đưa vào chuồng vào bảo đây là tôi nuôi, đẻ thành công.

Ngoài ra còn có vô vàn lý do khác khiến con người không nên nuôi nhốt động vật hoang dã, tóm tắt thì bảo tồn bền vững phải diễn ra trong tự nhiên, nơi loài gắn với toàn bộ mạng lưới sinh thái của chúng.

Nhưng, chuyện nào ra chuyện đó. Chuyện anh Thành thì Chánh án Tòa án nhân dân tỉnh Hưng Yên đã kiến nghị, rất rõ ràng. Tôi mừng vì anh được tại ngoại, chờ phúc thẩm. Còn chuyện ứng xử với động vật hoang dã, vẫn rất cần cách hiểu, cách tiếp cận đúng của cộng đồng, tránh tư duy “nuôi nhốt” và “ngâm rượu”.

Võ Văn Thành

Nga và Mỹ là hàng xóm. Cựu ứng cử viên Phó tổng thống Hoa Kỳ Sarah Palin – một phụ nữ xinh đẹp, từng là là thống đốc của tiểu bang Alaska – đã bị chế giễu khi báo chí đưa tin bà nói rằng “Bạn có thể nhìn thấy nước Nga từ cửa nhà tôi”. Thực ra truyền thông đã bóp méo câu nói này. Điều bà đã thực sự nói là, “Bạn có thể nhìn thấy nước Nga từ dải đất này của Alaska, từ một hòn đảo tại Alaska”. Bà đã nói đúng. Một hòn đảo Nga trong eo biển Bering cách một hòn đảo của Hoa Kỳ, đảo Little Diomede, chỉ có hai dặm rưỡi – khoảng 4km, và có thể quan sát bằng mắt thường. Ký giả Tim Marshall kể câu chuyện này trong cuốn “Những tù nhân của địa lý” nổi tiếng của ông.

Hai nước chỉ cách nhau bởi eo biển Bering nhưng ông Putin phải bay 7.000km để tới Alaska chỉ đơn giản vì nước Nga quá rộng lớn. Với hơn 17 triệu km2, Nga là quốc gia có diện tích lớn nhất thế giới, với lịch sử mở rộng được cho là bắt đầu từ thế kỷ thứ 9, và đến tận thập niên thứ 3 của thế kỷ 21 này thì họ vẫn “mở rộng” theo cách mà thế giới có nhiều cách nhìn rất khác nhau. Và đây cũng là con đường dẫn đến hội nghị thượng đỉnh Alaska.

Ông Putin là tổng thống Nga đầu tiên đến Alaska, và sẽ có cuộc gặp lần thứ 7 với ông Trump. Ông Trump và ông Putin đã gặp nhau 6 lần trong nhiệm kỳ đầu tiên của nhà lãnh đạo Hoa Kỳ. Có lẽ trong số các nguyên thủ trên thế giới hiện nay, Tổng thống Nga Putin là nguyên thủ có nhiều kinh nghiệm hội đàm với các tổng thống Mỹ nhất. Cuộc gặp đầu tiên của ông Putin – trên tư cách tổng thống Nga, với một nhà lãnh đạo Hoa Kỳ là với Tổng thống Bill Clinton, khi ông Bill Clinton đến Moscow để hội đàm vào tháng 6/2000.

Trở lại với Alaska, đây từng là vùng đất của người Nga. Ngược dòng lịch sử, những người bản địa đã sinh sống ở Alaska hàng ngàn năm trước khi người châu Âu đầu tiên đặt chân đến. Người Nga tuyên bố chủ quyền đối với khu vực Bắc Mỹ này bằng quyền khám phá vào năm 1741. Trong thời gian họ nắm giữ “Russian America”, khu vực này chỉ là một tiền đồn cho những người săn bắn và buôn bán lông thú.

Sau chiến tranh Crimea – cuộc xung đột quân sự lớn giữa đế quốc Nga và một liên minh bao gồm đế quốc Ottoman, Pháp, Anh và vương quốc Sardinia, diễn ra trong giai đoạn 1853 –1856, ngân khố Nga bị căng thẳng. Vùng đất Alaska xa xôi và lạnh giá trở thành gánh nặng tài chính & quản trị trong mắt giới cầm quyền Nga: nguồn lợi động vật biển trở nên khó khai thác, dân cư rất ít, trong khi chi phí tiếp tế và bảo vệ cao… Đặc biệt là rủi ro chiến lược, nước Nga lo lắng nếu xung đột với Anh tái diễn, quân Anh tại Canada có thể chiếm Alaska; vì vậy Nga muốn bán vùng đất này cho một nước không phải Anh/Canada, tức là Hoa Kỳ. Việc bán Alaska giúp Nga thu về một khoản tiền và tập trung nguồn lực để phát triển các vùng lãnh thổ khác, đặc biệt là ở vùng Viễn Đông.

Năm 1867, Nga hoàng Alexander II đã quyết định bán Alaska cho Hoa Kỳ với giá 7,2 triệu USD, một con số được coi là vô cùng rẻ mạt so với giá trị thực của vùng đất này sau này.  Nhưng ban đầu người Mỹ chưa nhận ra món hời ngay. Việc mua Alaska từng vấp phải sự chỉ trích và bị gọi là “sự điên rồ của Seward” (ám chỉ Ngoại trưởng Mỹ William H. Seward, người đàm phán thương vụ). Tuy nhiên, những phát hiện về vàng và sau này là dầu mỏ, đặc biệt là vị trí địa chiến lược đã chứng minh đây là một trong những thương vụ mua bán lãnh thổ thành công nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.

Lục địa Hoa Kỳ ít chú ý đến vùng đất mới cho đến khi làn sóng người tìm vàng đổ về. Vào năm 1959, Alaska được nâng cấp hành chính, trở thành một tiểu bang mới và là tiểu bang lớn nhất của Mỹ. Trong Thế chiến II, vị trí của Alaska trên tuyến đường vành đai lớn từ Hoa Kỳ đến châu Á đã khẳng định tầm quan trọng về mặt quân sự của nó.

Căn cứ quân sự Elmendorf-Richardson ở thành phố Anchorage thuộc tiểu bang Alaska, nơi diễn ra hội nghị thượng đỉnh, là nơi chôn cất 9 phi công, 2 quân nhân và 2 thường dân Liên Xô. Những người này đã hy sinh trong giai đoạn 1942 – 1945 khi tham gia chuyển giao máy bay từ Hoa Kỳ sang Liên Xô theo chương trình cho vay – cho thuê (Lend-Lease).

Chương trình Lend-Lease là một trong những chính sách then chốt của Hoa Kỳ trong Thế chiến II, qua đó Mỹ cung cấp vũ khí, thực phẩm và vật tư chiến tranh cho các quốc gia Đồng minh, ban đầu là Anh, về sau mở rộng bao gồm cả Liên Xô. Chương trình này cho phép các nước nhận viện trợ mà không cần trả tiền ngay, thay vào đó là “vay” hoặc “thuê” và sẽ hoàn trả sau chiến tranh. Trong đó, việc vận chuyển máy bay cho Liên Xô là một nỗ lực hậu cần khổng lồ và cực kỳ quan trọng đối với mặt trận phía Đông trong Thế chiến II.

Địa điểm diễn ra hội nghị thượng đỉnh Nga – Mỹ vì vậy không chỉ là một cầu nối giữa hai nước về vị trí địa lý mà còn mang trong nó nhiều ý nghĩa lịch sử. Tình cờ, thứ Sáu ngày 15/8 cách đây 80 năm là ngày đánh dấu Thế chiến II kết thúc, khi Nhật hoàng Hirohito tuyên bố đầu hàng.

Sau 80 năm, dù không còn chiến tranh tàn sát và hủy diệt như Thế chiến II, nhưng thế giới chưa im tiếng súng.

Hai nhà lãnh đạo Nga – Mỹ sẽ gặp nhau vào buổi sáng lúc 11h30 giờ địa phương (2h30 sáng 16/8 giờ Việt Nam). Mọi ánh mắt đang đổ dồn về Alaska.

Võ Văn Thành

Thế nhưng, chúng ta vừa xây dựng được những hệ thống thông minh hơn con người ở nhiều khía cạnh, và có khả năng khuếch đại đáng kể năng suất của con người khi sử dụng chúng. Phần khó khăn nhất của công việc đã ở phía sau; những đột phá khoa học đưa ta đến những hệ thống như GPT-4 và o3 là kết quả gian khổ, nhưng chúng sẽ đưa ta đi rất xa.

AI sẽ đóng góp cho thế giới theo nhiều cách, nhưng những lợi ích về chất lượng cuộc sống nhờ AI thúc đẩy tiến bộ khoa học nhanh hơn và tăng năng suất sẽ vô cùng to lớn; tương lai có thể tốt hơn hiện tại rất nhiều. Tiến bộ khoa học là động lực lớn nhất của sự tiến bộ tổng thể; thật phấn khích khi nghĩ về việc ta có thể đạt được nhiều hơn bao nhiêu.

Ở một góc độ nào đó, ChatGPT đã mạnh hơn bất kỳ con người nào từng sống. Hàng trăm triệu người dựa vào nó mỗi ngày và cho những công việc ngày càng quan trọng; chỉ một khả năng mới nhỏ cũng có thể tạo ra tác động tích cực khổng lồ; ngược lại, chỉ một sai lệch nhỏ khi nhân lên hàng trăm triệu người cũng có thể gây ra tác động tiêu cực lớn.

Năm 2025 đã chứng kiến sự xuất hiện của các tác nhân có thể thực hiện công việc trí tuệ thực sự; việc viết mã máy tính sẽ không bao giờ như cũ nữa. Năm 2026 có thể sẽ xuất hiện những hệ thống có khả năng tìm ra các hiểu biết mới. Năm 2027 có thể sẽ có robot thực hiện được các nhiệm vụ ngoài thế giới số.

Sẽ có nhiều người hơn có khả năng tạo ra phần mềm và nghệ thuật. Nhưng thế giới lại luôn muốn nhiều hơn nữa ở cả hai lĩnh vực này, và các chuyên gia vẫn sẽ giỏi hơn nhiều so với người mới, miễn là họ biết tận dụng công cụ mới. Nói chung, khả năng một người vào năm 2030 có thể làm được nhiều hơn rất nhiều so với năm 2020 sẽ là một sự thay đổi nổi bật, và nhiều người sẽ tìm ra cách hưởng lợi từ nó.

Ở những phương diện quan trọng nhất, thập niên 2030 có thể sẽ không quá khác biệt: con người vẫn sẽ yêu gia đình, thể hiện sự sáng tạo, chơi trò chơi, và bơi trong hồ.

Nhưng ở những phương diện cũng rất quan trọng khác, thập niên 2030 nhiều khả năng sẽ khác biệt hoàn toàn so với bất kỳ giai đoạn nào trước đây. Ta chưa biết trí tuệ có thể vượt xa mức con người đến đâu, nhưng ta sắp biết rồi.

Trong thập niên 2030, trí tuệ và năng lượng—ý tưởng, và khả năng biến ý tưởng thành hiện thực—sẽ trở nên cực kỳ dồi dào. Đây vốn là hai yếu tố giới hạn cơ bản đối với tiến bộ nhân loại suốt thời gian dài; với trí tuệ và năng lượng dồi dào (và quản trị tốt), về lý thuyết ta có thể có được mọi thứ khác.

Hiện tại ta đã sống chung với trí tuệ số đáng kinh ngạc, và sau một vài cú sốc ban đầu, hầu hết chúng ta đã quen với nó. Rất nhanh chóng, ta đi từ việc kinh ngạc khi AI có thể viết một đoạn văn hay đến chỗ tự hỏi khi nào nó có thể viết cả một cuốn tiểu thuyết; từ ngạc nhiên khi AI có thể chẩn đoán y khoa cứu mạng đến chỗ tự hỏi khi nào nó có thể phát triển phương pháp chữa trị; từ ấn tượng khi nó viết một chương trình nhỏ đến chỗ tự hỏi khi nào nó có thể tạo ra cả một công ty mới. Đây chính là cách mà điểm kỳ dị diễn ra: điều kỳ diệu trở thành thường nhật, rồi trở thành điều hiển nhiên.

Các nhà khoa học đã nói rằng họ hiện năng suất gấp 2–3 lần so với trước khi có AI. AI tiên tiến thú vị vì nhiều lý do, nhưng có lẽ không gì quan trọng bằng việc ta có thể dùng nó để nghiên cứu AI nhanh hơn. Ta có thể khám phá các nền tảng tính toán mới, thuật toán tốt hơn, và nhiều thứ khác chưa biết. Nếu ta có thể làm khối lượng nghiên cứu của 10 năm trong 1 năm, hay 1 tháng, thì rõ ràng tốc độ tiến bộ sẽ hoàn toàn khác.

Từ đây, những công cụ ta đã tạo ra sẽ giúp tìm ra thêm các hiểu biết khoa học và hỗ trợ tạo ra những hệ thống AI tốt hơn. Dù điều này chưa giống việc AI hoàn toàn tự viết và cập nhật mã của nó, nhưng vẫn là phiên bản sơ khai của “tự cải tiến đệ quy”.

Còn có các vòng lặp tự củng cố khác. Giá trị kinh tế mà AI tạo ra đã khởi động một “bánh đà” xây dựng cơ sở hạ tầng để vận hành các hệ thống AI ngày càng mạnh mẽ. Và robot có thể chế tạo robot khác (và ở một mức nào đó, trung tâm dữ liệu có thể chế tạo trung tâm dữ liệu khác) cũng không còn xa.

Nếu ta phải chế tạo một triệu robot hình người đầu tiên theo cách cũ, nhưng sau đó chúng có thể vận hành toàn bộ chuỗi cung ứng—từ khai thác, tinh luyện khoáng sản, lái xe tải, vận hành nhà máy…—để tạo ra nhiều robot hơn, rồi chế tạo thêm nhà máy chip, trung tâm dữ liệu…, thì rõ ràng tốc độ tiến bộ sẽ khác hẳn.

Khi việc sản xuất trung tâm dữ liệu được tự động hóa, chi phí của trí tuệ sẽ dần tiệm cận chi phí điện. (Nhiều người thắc mắc một truy vấn ChatGPT tốn bao nhiêu năng lượng; trung bình một truy vấn tốn khoảng 0,34 watt-giờ, tương đương một lò nướng hoạt động hơn một giây, hoặc một bóng đèn tiết kiệm điện bật trong vài phút. Nó cũng tiêu tốn khoảng 0,000085 gallon nước—chừng 1/15 thìa cà phê.)

Tốc độ tiến bộ công nghệ sẽ tiếp tục tăng, và con người vốn có khả năng thích nghi với hầu như mọi thứ. Sẽ có những phần rất khó, như cả nhóm nghề biến mất, nhưng mặt khác thế giới sẽ giàu lên nhanh đến mức ta có thể cân nhắc những ý tưởng chính sách mới chưa từng nghĩ đến. Có lẽ ta sẽ không thay đổi toàn bộ “khế ước xã hội” ngay lập tức, nhưng khi nhìn lại vài thập kỷ sau, những thay đổi dần dần sẽ cộng lại thành một điều lớn lao.

Nếu lịch sử là kim chỉ nam, ta sẽ tìm ra những việc mới để làm và những điều mới để mong muốn, đồng thời nhanh chóng hòa nhập với công cụ mới (sự thay đổi nghề nghiệp sau cách mạng công nghiệp là một ví dụ gần đây). Kỳ vọng sẽ tăng, nhưng năng lực cũng sẽ tăng nhanh không kém, và tất cả chúng ta sẽ có những thứ tốt hơn. Con người sẽ tạo ra những điều kỳ diệu cho nhau. Chúng ta có một lợi thế quan trọng và lâu dài so với AI: ta được “lập trình” sẵn để quan tâm đến người khác và những gì họ nghĩ, họ làm, và ta không mấy quan tâm đến máy móc.

Một nông dân sống cách đây 1.000 năm sẽ nhìn vào công việc của nhiều người ngày nay và cho rằng đó là “việc giả”, nghĩ rằng ta chỉ đang “chơi” để giải trí vì đã dư dả lương thực và xa xỉ phẩm. Tôi hy vọng rằng chúng ta sẽ nhìn các công việc 1.000 năm sau và cũng nghĩ đó là “việc giả”, nhưng chắc chắn rằng với người đang làm, nó sẽ cảm thấy vô cùng quan trọng và thỏa mãn.

Tốc độ tạo ra những điều kỳ diệu mới sẽ rất lớn. Thật khó để hình dung hôm nay rằng đến 2035 ta sẽ khám phá được gì; có thể ta sẽ từ việc giải quyết các vấn đề vật lý năng lượng cao trong một năm, sang bắt đầu khai phá vũ trụ trong năm tiếp theo; hoặc từ đột phá trong khoa học vật liệu một năm, sang giao diện não–máy tính băng thông cao thực sự trong năm sau đó. Nhiều người sẽ vẫn sống gần như hiện tại, nhưng một số sẽ chọn “kết nối” hoàn toàn.

Nhìn về phía trước, điều này nghe có vẻ khó hình dung. Nhưng có lẽ khi sống trong nó, ta sẽ cảm thấy vừa ấn tượng vừa có thể kiểm soát. Từ góc nhìn tương đối, điểm kỳ dị diễn ra từng chút một, và quá trình hòa nhập xảy ra chậm rãi. Ta đang leo lên đường cong dài của tiến bộ công nghệ theo hàm mũ; nhìn về phía trước nó luôn trông như dựng đứng, nhìn về sau lại thấy phẳng, nhưng thực ra đó là một đường cong mượt mà. (Hãy nhớ lại năm 2020, và nếu khi đó có ai nói rằng ta sẽ có thứ gần như AGI vào 2025, so với việc 5 năm qua thực sự thế nào.)

Có những thách thức nghiêm trọng song hành với lợi ích khổng lồ. Ta cần giải quyết các vấn đề an toàn, cả kỹ thuật lẫn xã hội, và quan trọng hơn là phải phân phối rộng rãi quyền tiếp cận siêu trí tuệ vì hệ quả kinh tế. Con đường tốt nhất có thể sẽ như sau:

Giải quyết bài toán “căn chỉnh” (alignment), tức đảm bảo AI học và hành động theo những gì ta thực sự mong muốn trong dài hạn (nguồn cấp tin trên mạng xã hội là ví dụ của AI lệch mục tiêu; thuật toán ở đó rất giỏi khiến bạn tiếp tục cuộn xem, nắm rõ sở thích ngắn hạn của bạn, nhưng lại khai thác điểm yếu trong não để lấn át sở thích dài hạn).

Sau đó, tập trung làm cho siêu trí tuệ rẻ, phổ biến, và không bị tập trung quá mức vào bất kỳ cá nhân, công ty hay quốc gia nào. Xã hội vốn kiên cường, sáng tạo và thích ứng nhanh. Nếu ta có thể khai thác ý chí và trí tuệ tập thể, thì dù mắc nhiều sai lầm và có những điều sẽ sai trầm trọng, ta vẫn học và thích ứng nhanh để tận dụng công nghệ này tối đa lợi ích và tối thiểu rủi ro. Việc trao cho người dùng nhiều tự do, trong những giới hạn rộng do xã hội quyết định, có vẻ rất quan trọng. Càng sớm bắt đầu cuộc thảo luận toàn cầu về những giới hạn này và cách xác định “căn chỉnh tập thể” thì càng tốt.

Chúng ta (toàn ngành, không chỉ OpenAI) đang xây dựng một “bộ não” cho thế giới. Nó sẽ cực kỳ cá nhân hóa và dễ dùng cho mọi người; giới hạn duy nhất là ý tưởng hay. Trong thời gian dài, dân công nghệ thường chế giễu “những người chỉ có ý tưởng”; nay có vẻ họ sắp đến thời hoàng kim.

OpenAI hiện là nhiều thứ, nhưng trên hết, chúng tôi là một công ty nghiên cứu siêu trí tuệ. Trước mắt còn rất nhiều việc phải làm, nhưng hầu hết con đường đã được soi sáng, và những vùng tối đang nhanh chóng lùi xa. Chúng tôi cảm thấy vô cùng biết ơn khi được làm công việc này.

Trí tuệ “rẻ đến mức không cần đo” đã nằm trong tầm tay. Nghe có vẻ điên rồ, nhưng nếu năm 2020 ta nói rằng hôm nay sẽ đạt đến mức này, có lẽ khi đó nó còn điên rồ hơn cả dự đoán hiện tại của ta về năm 2030.

Nguyện cho chúng ta tăng trưởng hanh thông, theo cấp số nhân và không biến cố, tiến vào siêu trí tuệ.

Sam Altman

Đà Nẵng vừa đề xuất thử nghiệm mô hình tài sản số – tiền số trong Trung tâm tài chính quốc tế (TTTCQT). Ở tầm quốc gia, Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 đã lần đầu tiên khái niệm hóa “tài sản số”, trong khi Chính phủ giao Bộ Tài chính xây dựng Nghị quyết thí điểm cho thị trường tài sản mã hóa. Nói ngắn gọn, hành lang đã hình thành nhưng vẫn cần cơ chế vận hành chi tiết.

Việt Nam đang tiếp cận thế nào?
Tính đến 22/6/2025, câu trả lời cho việc Việt Nam đã có khung quản lý tài sản số hay chưa là “có và chưa có”: “có” vì Quốc hội đã thông qua luật có chương riêng về tài sản số; “chưa có” vì cần thêm văn bản hướng dẫn và nghị quyết thí điểm để vận hành thực tế.

• Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 (số 71/2025/QH15) quy định tài sản số là loại tài sản theo Bộ luật Dân sự, thể hiện dưới dạng dữ liệu số và được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao, xác thực bởi công nghệ số trên môi trường điện tử. Luật có hiệu lực từ 1/1/2026 và dành một chương cho tài sản số.

• Quy định pháp lý về Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam (đặt tại Đà Nẵng và TPHCM) liệt kê tài sản số nằm trong danh mục sản phẩm – dịch vụ được phép cung cấp.

• Thí điểm thị trường tài sản mã hóa: Tháng 3/2025, Chính phủ giao Bộ Tài chính xây dựng hồ sơ trình Chính phủ ban hành nghị quyết thí điểm sàn/ thị trường tài sản mã hóa; đến đầu 8/2025, thông tin chính thức cho biết dự thảo sẽ được trình trong tháng 8 theo chỉ đạo của Thủ tướng.

Việc Luật đã định nghĩa, và Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam cho phép cung cấp sản phẩm tài sản số tạo cơ sở pháp lý bậc khung; song để “chạy tàu” cần nghị quyết thí điểm, quy định điều kiện kinh doanh, cấp phép, giám sát, bảo vệ nhà đầu tư, tiêu chuẩn lưu ký, kiểm toán.v.v.

Bối cảnh & xu hướng thế giới

Năm 2025 đánh dấu sự bùng nổ của thị trường tài sản mã hóa, với tổng vốn hóa đạt khoảng 4 nghìn tỷ USD, tăng trưởng nhờ quy định thuận lợi hơn và tích hợp công nghệ như AI, DeFi, và tài sản thế giới thực (RWA).

Bitcoin tăng 32% từ đầu năm, đạt mức kỷ lục mới nhờ kỳ vọng cắt giảm lãi suất Fed và chính sách ủng hộ từ chính quyền tổng thống Mỹ Donald Trump. Thị trường toàn cầu phục hồi sau biến động, với khối lượng giao dịch tăng 7-15% trong tháng 8, và các altcoin như ETH, SOL, XRP dẫn dắt đà tăng nhờ dòng vốn ETF kỷ lục (hơn 1 tỷ USD vào ETH chỉ trong một ngày).

Xu hướng nổi bật bao gồm: tăng sở hữu crypto (UK lên 24% từ 18% năm 2024), stablecoin tăng 28% hàng năm làm cầu nối tài chính truyền thống, và DeFi phát triển với token hóa tài sản thực tế như cổ phiếu, bất động sản.

Tuy nhiên, rủi ro từ quy định nghiêm ngặt hơn và biến động kinh tế toàn cầu vẫn tồn tại, với dự báo bull run đạt đỉnh Q3/2025 trước khi thanh khoản giảm. Các sáng kiến như GENIUS Act (Mỹ, ký tháng 7/2025) và MiCA (EU) thúc đẩy đổi mới, nhưng cũng tăng cường giám sát AML/KYC để chống rửa tiền.

Nhìn chung, nhiều nước đang chuyển từ cấm đoán sang khung pháp lý rõ ràng hơn, nhằm cân bằng đổi mới và rủi ro. Theo báo cáo PwC 2025, xu hướng toàn cầu là tăng cường giấy phép cho VASP (Virtual Asset Service Providers), thuế hóa giao dịch, và quy định stablecoin/DeFi theo nguyên tắc “same risk, same rule”. Atlantic Council ghi nhận crypto hợp pháp ở 45/75 quốc gia khảo sát, nhưng chỉ 28 nước có khung đầy đủ (thuế, AML, bảo vệ người dùng, giấy phép). Dưới đây là bảng so sánh cách tiếp cận của các nước chính, dựa trên dữ liệu cập nhật đến tháng 8/2025.

Mỹ

• Trạng thái: Hợp pháp, coi là tài sản/commodity

• Giấy phép/Licensing: Không khung liên bang thống nhất; cấp tiểu bang (BitLicense NY). SEC/CFTC giám sát.

• Thuế: Thuế tài sản (IRS Form 1099-DA mới).

• AML/KYC: Tăng cường CDD cho DeFi, ví, miner. Travel Rule áp dụng.

• Stablecoin & DeFi: TRUST Act yêu cầu dự trữ chất lượng cao; DeFi tuân thủ luật chứng khoán.

• Cập nhật nổi bật 2025: GENIUS Act ký 7/2025 thúc đẩy đổi mới; Trump ký lệnh xem xét đầu tư 401(k) vào crypto; SEC/CFTC khởi động sáng kiến quy định mới tháng 8.

EU

• Trạng thái: Hợp pháp, không áp VAT cho chuyển đổi nhưng giao dịch chịu thuế.

• Giấy phép/Licensing: MiCA yêu cầu cấp phép CASP từ NCA, passporting toàn khối; chuyển tiếp đến 6/2026.

• Thuế: Thuế tùy quốc gia thành viên.

• AML/KYC: AMLR/AMLA tăng giám sát, CDD, báo cáo; AMLA giám sát từ 2025-2026.

• Stablecoin & DeFi: MiCA quy định ART/EMT với dự trữ nghiêm ngặt; DeFi loại trừ nhưng có thể áp dụng luật chứng khoán/AML.

• Cập nhật nổi bật 2025: MiCA đầy đủ hiệu lực; cấm privacy coin như Monero/Zcash từ 2027; stablecoin bắt đầu được quy định.

Anh

• Trạng Thái: Hợp pháp, coi là ngoại tệ.

• Giấy phép/Licensing: FSMA 2023 yêu cầu cấp phép FCA từ 2026; tư vấn 2025.

• Thuế: Thuế lợi vốn (CGT).

• AML/KYC: Tuân thủ MLRs, Travel Rule từ 9/2023.

• Stablecoin & DeFi: BoE giám sát stablecoin hệ thống; cấm ATM crypto từ 3/2022.

• Cập nhật nổi bật 2025: Cho phép ETNs crypto từ 10/2025; tư vấn về custody, lending, staking.

Trung Quốc

• Trạng thái: Cấm hoàn toàn (general ban).

• Giấy phép/Licensing: Không cấp phép.

• Thuế: Không áp dụng.

• AML/KYC: Cấm tất cả hoạt động.

• Stablecoin & DeFi: Cấm.

• Cập nhật nổi bật 2025: Không thay đổi; tập trung vào CBDC (e-CNY).

Ấn Độ

• Trạng thái: Hợp pháp nhưng thận trọng.

• Giấy phép/Licensing: Không cấp phép VASP; đăng ký FIU-IND theo PMLA.

• Thuế: 1% TDS trên chuyển nhượng VDA từ 7/2022; thuế lợi vốn.

• AML/KYC: CDD, giám sát liên tục; áp dụng cho sàn offshore.

• Stablecoin & DeFi: Không quy định cụ thể; RBI cảnh báo.

• Cập nhật nổi bật 2025: Xếp hạng cao về áp dụng (hàng đầu châu Á); đề xuất khung đa cơ quan từ SEBI 5/2024.

UAE

• Trạng thái: Partial ban (ngân hàng cấm) nhưng hỗ trợ qua free zones.

• Giấy phép/Licensing: VARA (Dubai), FSRA (Abu Dhabi) cấp phép VASP; vốn yêu cầu.

• Thuế: Không thuế cụ thể.

• AML/KYC: Tuân thủ FATF, Travel Rule, EDD.

• Stablecoin & DeFi: CBUAE quy định token thanh toán AED; cấm algorithmic/privacy.

• Cập nhật nổi bật 2025: Điểm đến hàng đầu cho triệu phú crypto (zero tax); cấp phép cho Binance, Crypto.com; RAK Digital Oasis hỗ trợ DeFi/Web3.

Singapore

• Trạng thái: Hợp pháp.

• Giấy phép/Licensing: MAS cấp phép SFA/PSA cho DPT; chọn lọc nghiêm ngặt.

• Thuế: Không thuế cụ thể.

• AML/KYC: KYC, giám sát cao; chống tham nhũng.

• Stablecoin & DeFi: Khung SCS cho stablecoin đơn tệ; dự trữ nghiêm ngặt.

• Cập nhật nổi bật 2025: GL1 Whitepaper 6/2024 khám phá hạ tầng ledger cho token hóa; hỗ trợ ComputeFi/DeFi.

Thụy Sĩ

• Trạng thái: Hợp pháp, coi là “private money”.

• Giấy phép/Licensing: FINMA cấp phép cho sàn DLT; hướng dẫn staking 2023.

• Thuế: Không thuế cụ thể.

• AML/KYC: AMLA áp dụng, Travel Rule.

• Stablecoin & DeFi: Phân loại theo chức năng; hướng dẫn 2018-2024.

• Cập nhật nổi bật 2025: “Crypto Valley” với >100 sản phẩm crypto; khung ledger-based securities từ 2021 hỗ trợ token hóa.

Canada

• Trạng thái: Hợp pháp.

• Giấy phép/Licensing: Đăng ký FINTRAC; ngân hàng cấm mua credit card.

• Thuế: Thuế tài sản.

• AML/KYC: Compliance program.

• Stablecoin & DeFi: Không cụ thể.

• Cập nhật nổi bật 2025: Không thay đổi.

El Salvador

• Trạng thái: Hợp pháp, BTC là tiền tệ pháp định.

• Giấy phép/Licensing: Không yêu cầu.

• Thuế: Không thuế.

• AML/KYC: Không cụ thể.

• Stablecoin & DeFi: Hỗ trợ.

• Cập nhật nổi bật 2025: Mua thêm BTC.

Tổng thể, 2025 chứng kiến sự phân hóa: các nước phát triển như Mỹ, EU, UAE tập trung đổi mới và giám sát, trong khi Trung Quốc duy trì cấm đoán. Xu hướng là tăng cường quy định để hỗ trợ áp dụng đại chúng, nhưng có thể làm giảm tính ẩn danh. Các nước như UAE và Singapore dẫn đầu về thân thiện với crypto, thu hút đầu tư toàn cầu.

Hàm ý cho Việt Nam: “thí điểm để học – chuẩn hóa để mở rộng”

Dựa trên khung hiện có và kinh nghiệm quốc tế, có thể cân nhắc một lộ trình theo lớp, trước hết là ưu tiên lĩnh vực “ít rủi ro hệ thống hơn” để thí điểm; có thể thiết kế sandbox nhiều tầng tại TTTCQT (bắt đầu ở Đà Nẵng như đề xuất) với: phạm vi sản phẩm rõ ràng; ngưỡng nhà đầu tư; yêu cầu an toàn công nghệ; chế độ báo cáo theo thời gian thực; và “cửa” chuyển đổi từ sandbox sang cấp phép chính thức khi đạt tiêu chí. Điều quan trọng là cần có các quy định bảo vệ nhà đầu tư và minh bạch công bố thông tin.

Việt Nam đã đặt đường ray bằng Luật Công nghiệp công nghệ số và Trung tâm tài chính quốc tế, mở không gian chính sách để thử nghiệm. Bước kế tiếp mang tính quyết định là chính sách thí điểm cụ thể để chuyển từ “khung” sang “thị trường vận hành an toàn”. Khi thế giới đang tiêu chuẩn hóa (EU, Anh, Nhật…), đưa sản phẩm vào tài chính truyền thống (ETF giao ngay ở Mỹ, token hóa quỹ/TP) và xây hạ tầng thanh toán số (mBridge), Việt Nam có cơ hội đi tắt đón đầu nếu triển khai thí điểm bài bản, lấy an toàn – minh bạch – khả năng tương tác làm trọng tâm.

Võ Văn Thành

(Bài viết có tham khảo thông tin từ nhiều nguồn khác nhau)

Theo chỉ thị này, tất cả các cơ sở y tế trong cả nước khi nhận được người bệnh cấp cứu hoặc chấn thương ngoại phải tiến hành ngay việc khám, chữa bệnh dù người bệnh thuộc đối tượng nào trong việc nộp viện phí. Sau khi người bệnh qua khỏi cơn nguy hiểm, cơ sở y tế mới xem xét tới việc thu viện phí của người bệnh theo quy định.

Chỉ thị nêu rõ cơ sở y tế nào để xảy ra trường hợp người bệnh cấp cứu hoặc chấn thương ngoại do không được cứu chữa kịp thời, gây hậu quả trầm trọng cho bệnh nhân hoặc dẫn đến tử vong, thì lãnh đạo cơ sở y tế đó và các cán bộ y tế trực tiếp khám, chữa bệnh phải bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Đọc lại chỉ thị 661, vừa tròn 30 năm trước, chúng ta sẽ thấy rằng bối cảnh ra đời của chỉ thị là: “Sau khi có Nghị định số 95-CP ngày 27-8-1994 của Chính phủ về việc thu một phần viện phí, việc khám, chữa bệnh của hầu hết các bệnh viện đã có thêm một phần kinh phí phục vụ người bệnh. Nhờ vậy một số bệnh viện đã có điều kiện nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh được nhân dân hoan nghênh. Song bên cạnh những gương tốt của một số bệnh viện và thầy thuốc về tinh thần yêu thương, hết lòng cứu chữa, chăm sóc người bệnh, vẫn còn không ít hiện tượng gây phiền hà cho người đến khám, chữa bệnh, thậm chí có nơi do thiếu trách nhiệm đã để xảy ra một số trường hợp đáng tiếc, bị xã hội lên án”.

Như vậy là câu chuyện “trách nhiệm” với những trường hợp cấp cứu, liên quan đến viện phí – dù có thể không phổ biến – đã dằng dai từ hàng chục năm nay.

Nguyên tắc nêu trên của chỉ thị 661 được thể hiện trong Luật Khám chữa bệnh hiện nay, đó là: cơ sở y tế có trách nhiệm “tổ chức việc sơ cứu, cấp cứu, khám bệnh, chữa bệnh kịp thời cho người bệnh”.

Mới đây vụ việc một bé trai được đưa vào Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định cấp cứu, nhưng bị phản ánh “phải đóng đủ tiền mới cấp cứu” đã gây làn sóng bức xúc trong dư luận. Sự việc đang được xác minh. Nhưng rõ ràng cháu bé là “đối tượng 661”!

Dĩ nhiên nói đạo lý và viện dẫn quy định thì không khó, khó là làm sao để “Nguyên tắc 661” trở thành một điều tất nhiên trong cuộc sống hàng ngày, vốn rất nhiều rủi ro, bất trắc với tất cả chúng ta. Việc này thì trách nhiệm không chỉ thuộc về các bác sĩ, mà ở các nhà quản lý, các nhà làm chính sách và tổ chức thực hiện chính sách.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã đến thăm cháu bé đang điều trị tại khoa Hồi sức ngoại khoa, Bệnh viện Nhi Trung ương, và đưa ra các chỉ đạo kịp thời, đúng pháp luật và hợp tình, hợp lý.

Nhưng sau sự việc này thì sao? Điều quan trọng là ban hành chính sách và tổ chức thực hiện chính sách về cơ chế thanh toán cấp cứu, để đạo lý được thực hiện thuận lợi, khả thi theo đúng quy định pháp luật mà nhân viên y tế cũng như bệnh nhân, người nhà không phải lăn tăn gì.

Đã có nhiều đề xuất về cơ chế này, ví dụ như hình thành một quỹ thanh toán cấp cứu, bảo đảm mọi nạn nhân tai nạn đều được cứu chữa kịp thời mà không rơi vào bẫy nợ y tế, đồng thời tạo động lực cho bệnh viện tuân thủ quy định “cấp cứu trước, thủ tục sau”.

Vấn đề trên càng trở nên cần thiết trong bối cảnh các nguồn quỹ thiện nguyện phân tán, và chưa có quỹ cấp tốc mang tính bắt buộc ở tầm quốc gia để bảo đảm mọi cơ sở y tế được tạm ứng ngay một cách hợp pháp, sau đó hoàn quyết toán. Hiện nay tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế ở Việt Nam là khá cao (~93%), nhưng nhóm lao động tự do, vô gia cư, nạn nhân tai nạn giao thông chưa kịp xác định danh tính vẫn dễ rơi vào “vùng trống tài chính”.

Tôi tin là không thiếu kinh nghiệm từ các nước cũng như đề xuất, hiến kế của các chuyên gia trong cũng như ngoài ngành Y cho vấn đề trên. Không lẽ nào một chỉ thị từ 30 năm trước, mà vấn đề đặt ra vẫn còn đó.

Võ Văn Thành

(Các mô hình quốc tế tham khảo)

1. Bảo hiểm quốc gia chi trả toàn bộ cấp cứu

– Quốc gia/Chương trình: Anh (NHS), Canada, Úc, Thái Lan (UCS‑UCEP)

– Nguồn tài chính: Thuế chung

– Cách vận hành:Cứu chữa miễn phí; bệnh viện quyết toán về sau với cơ quan BHYT nhà nước

– Bài học chính: Cơ chế “cash‑less” giúp bác sĩ ưu tiên chuyên môn, nhưng đòi hỏi ngân sách công ổn định và quản trị minh bạch

2. Quỹ tai nạn giao thông bắt buộc

– Quốc gia/Chương trình: Nam Phi – Road Accident Fund (RAF); Thái Lan – Road Accident Victims Protection Fund; Ấn Độ – Motor Vehicle Accident Fund (MV Amendment Act 2019)

– Nguồn tài chính: Phí bảo hiểm bắt buộc, phụ thu xăng dầu, phạt vi phạm giao thông

– Cách vận hành: Bệnh viện gửi hoá đơn; quỹ hoàn chi phí cấp cứu

– Bài học chính: Tài chính ổn định nhờ nguyên tắc “người gây rủi ro trả”; cần hệ thống giám định để ngăn gian lận

3. Quỹ bù đắp chi phí không thu hồi (Uncompensated‑care pools & Charity care)

– Quốc gia/Chương trình: Hoa Kỳ – EMTALA + Medicaid Uncompensated Care Pools; chương trình Financial Assistance Policy (FAP) ở hệ thống Wellstar, Northside…

– Nguồn tài chính: Ngân sách liên bang, tiểu bang; 5% doanh thu bệnh viện phi lợi nhuận; quyên góp từ thiện

– Cách vận hành: Mọi bệnh viện phải sơ cấp cứu bất kể khả năng chi trả; sau đó nộp hồ sơ nhận hoàn bù; bệnh nhân thu nhập < 200–400% FPL được xóa nợ

– Bài học chính: Cần tiêu chí minh bạch, kiểm toán độc lập; tránh lạm dụng việc truy thu nợ y tế

(Đề xuất khung thiết kế “Quỹ Cấp cứu Y tế Quốc gia” – QCCQG)